ସମୟଟି ଏପରି ଥିଲା, ଯେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ କନ୍ୟା ଦ୍ରୌପଦୀ, ଯେଉଁଠି ନୀତିବନ୍ତି ଓ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଧିକାରିଣୀ, ତାଙ୍କୁ କେହି ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ ନଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚୁଲ ଚିଁଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏଠି ଧର୍ମର ଅସଫଳତାର କାରଣ କ’ଣ ଭାବିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ କେଶବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଯଦି କୁହାଯାଏ ଯେ “ଯାହା ଭାଗ୍ୟରେ ଲେଖା ଅଟଳ”, ତେବେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅର୍ଥହୀନ ହେଇଯିବ, ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ହେଇଯିବ। ଯଦି କେବଳ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିର୍ଣୟକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଓ ଉପାୟ ଅର୍ଥହୀନ ହେବା ସହିତ ସମସ୍ତ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟର୍ଥ ହେଇଯିବ। ଏପରି ହେଲେ ଶାସ୍ତ୍ର କେବଳ ଷ୍ଟୁତି ହେବ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅର୍ଥହୀନ, ସ୍ଵର୍ଗ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ବ୍ୟର୍ଥ ହେବା ସହିତ ବର୍ଗ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅନାବଶ୍ୟକ ହେଇଯିବ। ଯଦି କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅଟଳ ହେବାକୁ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଅଧିକାର ଅର୍ଥହୀନ ହେବ; ତଥାପି ଭାଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟାସ ଦୁଇଟିକୁ ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି କୌଣସି କ୍ରିୟା କରିବା ପରେ ଫଳ ବିପରୀତ ହେଇଯାଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ କୌଣସି ଦୋଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି କ୍ରିୟା ବିଭିନ୍ନ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି—କ୍ରିୟାକାରୀ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଉପକରଣର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା। ପୂର୍ବେ ମଘବନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ପୁରୋହିତ ଭାବରେ ଚୟନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କ ଉପକୃତି ପାଇଁ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ସେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦୁହିଁପଟେ “ଶୁଭ” ବୋଲି କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମା’ଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅଧିକ ଭାବେ ଅନୁକୂଳ ହୋଇ ଦାନବମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ବହୁତ ଉନ୍ନତି କରୁଥିବା ଦେଖି, ମଘବନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ। ଏଠି ଯଜ୍ଞର ଦୋଷ କ୍ରିୟାକାରୀର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହେଲା; ନଚେତ୍, ପଞ୍ଚାଳ ରାଜା ଦ୍ରୁପଦ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସଫଳ ହେଇଥାନ୍ତେ। ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନାଶ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ପୂର୍ବେ ଦଶରଥ ନିଜ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯଦିଓ ସେ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ତଥାପି ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ଯଜ୍ଞ ଯଦି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରାଯାଏ, ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ; ଯଦି ଅନିୟମିତ ହେଉଛି, ତେବେ ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳେ। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଦୋଷ ହେଲାରୁ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବିପରୀତ ଫଳ ଆସିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଚୌପଟ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ଭାବେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଥିଲେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ନୀତିବନ୍ତି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରି। ଅଶୁଦ୍ଧ ଉପକରଣ ବା କୌଣସି ଦୋଷ ବା ଅଭିମାନରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବାରୁ ଏହି ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ମହାୟଜ୍ଞ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ସେଠି ସେଇ ତପସ୍ଵୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଖାଦ୍ୟ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ଉପଜିବା ଉପାୟରୁ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଠାରୁ, ସଫଳ ଭାବରେ ତିଆରି କରାଯାଏ— ଯେଉଁମାନେ ପୁରୋଡାଶ ଦାନରେ ନିରନ୍ତର ଲଗ୍ନ, ବିୟୂପ କ୍ରିୟା ସଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କରନ୍ତି, ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗଭୀର—ଏପରି ଯଜ୍ଞ ରାଜା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ରାଜସିକ ଯଜ୍ଞ ବହୁତ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଭରିତ, ଯୂପ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବରେ ହେଉଛି; ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଗୃହସ୍ଥମାନେ କରନ୍ତି, ଏହାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ଅଭିମାନ। ତାମସିକ ଯଜ୍ଞ, ଯାହା ଦାନବମାନେ କରନ୍ତି, କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ମଦ ଦ୍ୱାରା, ରୋଷ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ନିର୍ମମତାରେ ଭରିତ—ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହିପରି ଯଜ୍ଞକୁ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବିରକ୍ତ ଓ ମହାତ୍ମା, ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ, ଉପକରଣ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ବା କ୍ରିୟାରେ କୌଣସି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିପାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଉପକରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ; କେବଳ ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ଏପରି ହେଉଛି। ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଗୁଣମୁକ୍ତ; ଯଦି ମନ ପବିତ୍ର ହେବା, ତେବେ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହେବା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମନ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ତେବେ ଏହି ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ କରିବାର ଅଧିକାର ମିଳେ। ତାପରେ, ମନରେ ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ ଶାଳା ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅନେକ ଯୋଜନ ଯାଏଁ ବିସ୍ତୃତ, ମହାନ ଓ ମୃଦୁ ଥାମ୍ଭା ଯଜ୍ଞ ବୃକ୍ଷରୁ ତିଆରି। ଏଠି, ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବେଦୀ ଏବଂ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ମନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚୟନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ହୋତୃ, ପ୍ରସ୍ତୋତୃ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମେମ୍ବରମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ଗାତୃ, ପ୍ରତିହର୍ତୃ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନରେ ସମ୍ମାନିତ କରିବା ଉଚିତ। ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି—ପ୍ରାଣ, ଅପାଣ, ବ୍ୟାଣ, ସମାଣ, ଉଦାଣ—ବେଦୀରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଇ ସମୟରେ, ପ୍ରାଣ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅପାଣ ଆହୱନୀୟ, ବ୍ୟାଣ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ସମାଣ ଆବସଥ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଉଦାଣ ସଭା ଅଗ୍ନି; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ହବି ମଧ୍ୟ ମନରେ ନିରାକାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ସମୟରେ, ମନ ନିଜେ ହୋତୃ ଏବଂ ଯଜ୍ଞକାରୀ ଭାବରେ ଅଛି; ଯଜ୍ଞର ଦେବତା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାନ୍, ନିରାକାର ଓ ନିତ୍ୟ।