ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଳି ଓ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ବଳି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ତାହାର ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଉପକରଣ, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏହି ସବୁ ପ୍ରକୃତିରେ ପବିତ୍ର ହେବା ଦରକାର। ଯଦି ଉପକରଣ, କ୍ରିୟା ଓ ମନ୍ତ୍ର ପବିତ୍ର ଥାଏ, ତେବେ ଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳିଥାଏ; ନହେଲେ ମିଳେନାହିଁ। ଏହାପରେ ସେମାନେ ଚେତାଇ ଦେଲେ, ଯଦି ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଅର୍ଥ ଉପର୍ଜିତ କରି କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ଏ ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିପରି ଅର୍ଥ ନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଉପର୍ଜିତ ହେଲେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକରେ ବଖ୍ୟାତି, ସୁଖ ଓ ପରଲୋକର ଉପକାର ମିଳେ। ଏହାର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଦେଖିଛ କିପରି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାନ ଦେଇ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ସେଠି ହରି କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭୟାନକ ବନବାସ ଓ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିଲେ। ଦ୍ରୌପଦୀର ଦୁଃଖ, ଚୌସାର ଖେଳରେ ପରାଜୟ, ବନବାସର ଦୁଃଖ—ଏହି ଯଜ୍ଞର ଫଳ କେଉଁଠି ଗଲା? ସମସ୍ତ ମହାପୁରୁଷ ଭିରାଟଙ୍କ ଘରେ ଦାସ ହେଇ ରହିଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀ, ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠା, କିଚକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପବିତ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ କେଉଁଠି ଗଲା? ବସୁଦେବ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି କେଉଁଠି ଥିଲା? ସେଠି ଦ୍ରୌପଦୀ, ଦୃପଦଙ୍କ କନ୍ୟା, ଗୁଣବତୀ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର କେଶ ଚିହ୍ନି ନିଆଯାଇଲା। ଏଠି ଧର୍ମର ବିଫଳତାର କାରଣ ବିଚାର କରିବାକୁ କଣ ଅଛି, ଯେତେବେଳେ କେଶବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ ଓ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ? କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, “ଯାହା ଲେଖାଯାଇଛି, ତାହା ଘଟିବା ନିଶ୍ଚିତ।” ଯଦି ଏହିପରି ହୁଏ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଅର୍ଥହୀନ ହେବ, ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅସତ୍ୟ ହେଇଯିବ। ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ମାତ୍ର ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ହୁଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଓ ପ୍ରୟାସ ଅର୍ଥହୀନ ହେଇଯିବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନର୍ଥକ ହେବ। ଶାସ୍ତ୍ର ମାତ୍ର ଷ୍ଟୁତି ହୋଇଯିବ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅର୍ଥହୀନ, ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ଅନର୍ଥକ, ଏବଂ ଜାତିର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅନର୍ଥକ ହେବ। ଯଦି କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ହୃଦୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଅଧିକାର ଅର୍ଥହୀନ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟାସ ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଦରକାର। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଫଳ ବିପରୀତ ଆସିଲେ, ତେବେ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାହାକୁ କୌଣସି ଦୋଷ ରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରିଛନ୍ତି, କର୍ତ୍ତା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଉପକରଣର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା। ପୁରାତନ କଥାରେ ମଘବନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂରୋହିତ ଭାବେ ଚୟନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ବିପରୀତ ଭାବରେ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପାଇଁ “ଶୁଭ” କହି ଦାନବମାନେ ପକ୍ଷକୁ ଅନୁକୂଳତା ଦେଇ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ବହୁତ ଉନ୍ନତି କରିବାକୁ ଦେଖି, ମଘବନ (ଇନ୍ଦ୍ର) କ୍ରୋଧିତ ହେଇ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଟିଦେଲେ। ଏଠି ବଳିର ଦୋଷ କର୍ତ୍ତାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହେଇଥିଲା; ନହେଲେ ପଞ୍ଚାଳରାଜ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିପାରିଥାନ୍ତି। ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନାଶ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀ ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ବଳି କରିଥିଲେ, ତେଵେ ତାଙ୍କର ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କରିଲେ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ; ଯଦି ତ୍ରୁଟି ଥାଏ, ତେବେ ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳେ। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଥିଲା, ତେଣୁ ସେମାନେ ଚୌସାରରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧର୍ମପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଗୁଣବତୀ, ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଥିଲେ। ତଥାପି, କୌଣସି ଅପବିତ୍ର ଉପକରଣ, ବଳିର ଦୋଷ କିମ୍ବା ଅଭିମାନରେ କରାଯିବା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରୁଟି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବଳି ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହାକୁ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ମହାବଳି ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ—ଅର୍ଥ ଉପାୟରେ ନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଉପଲବ୍ଧ, ଅରଣ୍ୟରୁ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କଠାରୁ ନିଆଯାଇଥିବା, ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସେମାନେ ସଦା ପୁରୋଡାଶ ଦେବାରେ ନିଷ୍ଠା, ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିୟୂପ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ, ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିଥିଲେ—ଏହି ବଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ରାଜସିକ ବଳି ବହୁତ ଉପକରଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯୂପ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଗୃହସ୍ଥମାନେ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନ ଥାଏ। ତାମସିକ ବଳି ଦାନବମାନଙ୍କର, କ୍ରୋଧ, ମଦ ଓ ଦୁଷ୍ଟତା ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହାକୁ କ୍ରୂର ଭାବେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ବିରକ୍ତ ଓ ମହାତ୍ମା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନସିକ ବଳି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅନ୍ୟ ବଳିରେ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ହେବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ—ଉପକରଣ, ଶ୍ରଦ୍ଧା କିମ୍ବା କ୍ରିୟାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଉପକରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବଳି ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ମନସିକ ବଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଦରକାର, ଗୁଣମୁକ୍ତ କରିବା ଦରକାର; ମନ ପବିତ୍ର ହେଲେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ଏହି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମନ ପବିତ୍ର ହେବାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ଛାଡିଦେଲେ, ତାହାପରେ ଏହି ମନସିକ ବଳି କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ତାପରେ ମନରେ ବହୁ ଯୋଜନ ମାପରେ ଏକ ବିଶାଳ ବଳିମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର, ବଳିବୃକ୍ଷର ମସ୍ତ ଓ ମୃଦୁ ସ୍ତମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା।