ରାଜସ୍ୱ ଭାଗ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୀରମାନେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ବିଜୟୀ, ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା ହେଉନଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଥିଲେ। ବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ—ସାମ୍ୟ ଓ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା। ଏମିତି ଶୁଭ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଫଳ ଦାତ୍ରୀ ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ଏହିମାନେ ପୂଜା କରନଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ମା ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୋମଶ ଋଷିଙ୍କ ମୁଖରୁ ମା ଦେବୀଙ୍କର ପରମ ମହିମା ଶୁଣିଥିଲି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜନ୍, ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।” ଏହାପରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ: “ମୋତେ ମା ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଯଜ୍ଞର ଉଚିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଶୁଣି ପରେ ଯଥାଶକ୍ତି ଏବଂ ଅଲସତା ବିନା ଏହା କରିବି। ଏହା ସହିତ, ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା, ମନ୍ତ୍ର, ହବନର ଦ୍ରବ୍ୟ, କେତେ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦରକାର, ଓ କଣ ଦାନ ଦିଆଯିବ—ସବୁ କହନ୍ତୁ।” ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏହି ଦେବୀ ଯଜ୍ଞର ସଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହା ସଦା ତିନି ପ୍ରକାରର ଥାଏ—ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ—ଏମିତି ତିନି ପ୍ରକାରର। ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ରାଜସିକ, ତାମସିକ ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାନ୍ତି, ମୁକ୍ତମନ୍ଦିରେ ଏହା ଜ୍ଞାନ ରୂପ। ଏହି ବିଷୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର, ସେଉଁଠି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ। ଯଦି ଦ୍ରବ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ପବିତ୍ର ଥାଏ, ତେବେ ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ; ନହେଲେ ମିଳେନାହିଁ। ଅନ୍ୟାୟ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରେ କୃତ କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଏ ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ତେଣୁ, ନ୍ୟାୟ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି, ସୁଖ ଓ ପରଲୋକରେ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ। ତୁମେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଛ, ହେ ରାଜନ୍—ପାଣ୍ଡବମାନେ କରିଥିବା ମହା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା। ସେଠି ହରି ନିଜେ—ଯଦୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ, ଓ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଭୃଗୁ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଗତି ଦେଖିଲେ—ବନବାସ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନ, ଜୁଆରେ ହାର। ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଫଳ କେଉଁଠି ଗଲା? ସମସ୍ତ ମହାନ ଆତ୍ମା ବିରାଟଙ୍କ ଘରେ ଦାସତ୍ୱ ନେଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀ, ନାରୀମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଚକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯ୍ୟାତିତ ହେଲେ। ଏମିତି ଶୁଭ ହୃଦୟ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବା ବସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ସେହି ସମୟରେ କେଉଁଠି ଗଲା? ତା ସମୟରେ, ଦୃପଦର ଝିଅ ଦ୍ରୌପଦୀ, ନୀତିମତୀ ଓ ଅତି ରୂପଶୀଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କେହି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେନାହିଁ, ତାଙ୍କର କେଶ ଧରାଗଲା। ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଅସଫଳ ହେବାର କାରଣ ଉପରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାକୁ କଣ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କେଶବ ଦେବ, ଦେବମାନଙ୍କ ଲୋର୍ଡ, ଓ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ? ଯଦି କୁହାଯାଏ “ଯାହା ଲିଖାଯାଇଛି, ସେହି ଘଟେ”, ତେବେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନର୍ଥକ ହେଇଯିବ, ବେଦମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହେଇଯିବ। ଯଦି କର୍ମ ରେ ପରିଣାମ ବିପରୀତ ଆସେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ କୌଣସି ଦୋଷରେ ଦେଖିବେ। କାରଣ, କର୍ମର ଫଳ କ୍ରିୟାକାରୀ, ମନ୍ତ୍ର, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମଘବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପୌରୋହିତ୍ୟ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ବାଛିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କ ଲାଗି ଯଜ୍ଞକୁ ବିପରୀତ ଭାବେ କଲେ। ସେ ଦେବ ଓ ଦାନବ ଦୁହିଁପଟେ “ଶୁଭମସ୍ତୁ” କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ମା’ଙ୍କ ପକ୍ଷ ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ଉପକାର କଲେ। ଦାନବମାନେ ବଡ଼ ଉନ୍ନତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞର ଦୋଷ କର୍ତ୍ତାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହେଲା; ନହେଲେ, ପଞ୍ଚାଳ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେଇଥାନ୍ତା। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜନ୍ମ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି—ଏମିତି ଘଟଣା ହୋଇଥିଲା। ପୂର୍ବେ ଦଶରଥ ରାଜା ପୁଅ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତେବେ ସେ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତେଣୁ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଇଥିବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ; ଭୁଲ ଭାବେ କଲେ, ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳେ। ଯେପରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଥିଲାବୋଳି ତାଙ୍କୁ ଜୁଆରେ ହାରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧର୍ମପୁତ୍ର ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ନୀତିମତୀ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ। କିନ୍ତୁ ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ବା କୌଣସି ଦୋଷ ବା ଅହଂକାରରେ କରାଯିବା ଯଜ୍ଞରେ ଅପରାଧ ହୋଇଥାଏ। ହେ ରାଜନ୍, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହାକୁ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ମହାଯଜ୍ଞ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ସଦା ନ୍ୟାୟ ପୂର୍ବକ ଉପାର୍ଜିତ, ଅରଣ୍ୟରୁ ଆଣିଥିବା ବା ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା, ଭଲ ଭାବେ ପକାଯାଇଥିବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି...