ଏକ ସମୟରେ, ଏକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦ୍ୱିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରି, ସାରସ୍ୱତ ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଜନ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ ପୃଥିବୀରେ ବହୁତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ସବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ତାଙ୍କର କୀର୍ତିଗାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ବ୍ୟାପକ କଥାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଗୃହ ଓ ଆଶ୍ରମକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ପୂର୍ବରୁ ତ୍ୟାଗ ହୋଇଥିଲେ, ସେଉଁ ଏବେ ବଡ଼ ସମ୍ମାନରେ ଘରକୁ ଆଣାଗଲେ। ତେଣୁ, ରାଜା, ଏହି ପ୍ରମୁଖ ଦେବୀ, ଆଦି ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, ସଦା ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବନା ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବଡ଼ ରାଜା, ବେଦ ନିୟମାନୁସାରେ ଦେବୀଙ୍କର ଯଜ୍ଞ କର; ଏହା ସବୁ ଇଛା ପୂରଣ କରେ ବୋଲି ସଦା କହାଯାଏ। ସେ ଦେବୀ, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ମରଣ, ପୂଜା, ଧ୍ୟାନ, ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ଅଭିଲଷିତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରୁଥିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ଦେଖିବା ଉଚିତ—ଯେଉଁମାନେ ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ଭୋକ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଧୋଖାରେ ପୀଡିତ। ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ତ୍ରାସିତ, ନିଜ କମାଣ୍ଡରେ ଚାଲୁଥିବା ଦାସ, ନିମ୍ନ, ଅଙ୍ଗବିକଳ ଓ ଚିନ୍ତିତ। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଜନ ଓ ଭୋଗରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସଦା ଦୁଃଖିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି, କାମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଦମିତ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଧନୀ, ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ବୃଦ୍ଧି ହେଉଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶରୀର, ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଯେଉଁମାନେ ରାଜସମୃଦ୍ଧିରେ ସାଜିତ, ବୀର, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ନିଜ ଜନମାନେ ସହିତ ଅଲଗା ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ଭେଦ ଓ ସାମ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଭ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ଏମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏମାନେ ସଦା ଦେବୀ ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଜଗତରେ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଏଭଳି ଋଷିମାନଙ୍କର ସଭାରେ, ମୁଁ ଲୋମଶ ମୁଖରୁ ଦେବୀଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହିମା ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ଶୁଣିଛି। ଏପରି ଭାବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ସଦା ଦେବୀଙ୍କୁ ଅତି ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଉଁ ମହାଦେବୀଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଦେବୀଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବାର ସଠିକ୍ ପଦ୍ଧତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ; ଶୁଣିବା ପରେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ନିଜ ସମ୍ଭବ ଓ ଅସାବଧାନତା ବିନା କରିବି। ଏହା ସହିତ, ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା, ମନ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅଫରିଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଓ ଦାନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଚିଁହ୍ନ କରିବାକୁ କହିଲେ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କର ଯଜ୍ଞକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହା ସଦା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ବୋଲି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ତିନି ପ୍ରକାର: ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ; ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ, ରାଜସିକ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ସ୍ମୃତି ହେଉଛି। ତାମସିକ ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଗୁଣାତୀତ; ମୁକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ—ମୁଁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ତାହାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ସାମଗ୍ରୀ, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସାମଗ୍ରୀର ପବିତ୍ରତା, କ୍ରିୟାର ପବିତ୍ରତା, ମନ୍ତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ଥିଲେ, ରାଜା, ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ; ନହେଲେ ମିଳେନାହିଁ। ଯଦି ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଆର୍ଜିତ ଧନରେ କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଏହା ଏହି ଜଗତରେ କୀର୍ତି ଓ ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଇନାହିଁ। ତେଣୁ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଆର୍ଜିତ ଧନରେ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା କୀର୍ତି, ସୁଖ ଓ ପରଲୋକର ଉପକାର ଦେଇଥାଏ। ତୁମେ ନିଜେ ଦେଖିଛ, ରାଜା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ—ମହା ରାଜସୂୟ, ଉତ୍ତମ ଦାନ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ, ହରି ନିଜେ—କୃଷ୍ଣ, ଯଦୁବଂଶର ପ୍ରଭୁ—ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର ବନବାସ ଆସିଗଲା। ଦ୍ରୌପଦୀର ଦୁଃଖ, ଚୌପଟ ଖେଳରେ ହାର, ଓ ବନବାସର ବଡ଼ ଦୁଃଖ—ଯଜ୍ଞର ଫଳ କେଉଁଠି ଗଲା? ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନେ ବିରାଟଙ୍କ ଘରରେ ଦାସ ହେଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ, କିଚକା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦୟ ଭାବେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ଶୁଭ ହୃଦୟର ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ କେଉଁଠି ଗଲା? ବିପଦ ସମୟରେ ଵସୁଦେବ ଭକ୍ତି କେଉଁଠି ଥିଲା? ସେ ସମୟରେ, ଦ୍ରୁପଦର କନ୍ୟା ଯୁବତୀ ଦ୍ରୌପଦୀ, ଗୁଣବତୀ ଓ ଉତ୍ତମ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେନାହିଁ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କେଶ ଅପହୃତ ହେଲା। ଏଠି କି ଧର୍ମ ଅସଫଳ ହେବାର କାରଣ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଅଛି, ଯେତେବେଳେ କେଶବ, ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଓ ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ? ଯଦି କୁହାଯାଏ 'ଯାହା ନିର୍ଦିଷ୍ଟ, ତାହା ଘଟିବା ଉଚିତ', ତେବେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମ ଫଳହୀନ ହେଉଥିବା, ଓ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିବା। ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଓ ପ୍ରୟାସ ଅର୍ଥହୀନ ହେଉଥିବା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପଦ୍ଧତି ଅନାବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା, ଯଦି କର୍ମରେ କେବଳ ଦୈବ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ହେଉଥିବା। ଶାସ୍ତ୍ର ଏକ କୀର୍ତିଗାନ ହେଉଥିବା, ସମସ୍ତ କର୍ମ ଅର୍ଥହୀନ, ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ବ୍ୟର୍ଥ, ଏବଂ ଜାତିର କର୍ମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉଥିବା। ଯଦି କେବଳ ଦୈବ ହୃଦୟରେ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ହେଉଥିବା, ତେବେ ସମସ୍ତ ଅଧିକାର ବ୍ୟର୍ଥ; କିନ୍ତୁ ଦୈବ ଓ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦୁହିଁକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।