ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି ଥିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ଜୀବନରେ ନ ଶ୍ୱାସ-ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିଲେ, ନ ବଳିଦାନ ଦେଉଥିଲେ, ନ ଅତିଥି ଆଗମନର ଆଦର କରୁଥିଲେ । ସେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ବନ୍ଦନା, ଅର୍ଣ୍ଣିକା ଜଳାଇବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ଜାଣୁନଥିଲେ । ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, କିଛି ପ୍ରକାରରେ ଦାନ୍ତ ମାଜୁଥିଲେ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରି ମନ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ । ସେ ବନରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଫଳ ଆଣି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ହୁଏ ଖାଉଥିଲେ; କୌଟିଳ୍ୟ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ଖାଦ୍ୟର ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ ବିଚାର କରୁଥିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ମୁନି ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାରେ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିଲେ, କେବେ ମିଥ୍ୟା କହୁନଥିଲେ; ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ‘ସତ୍ୟବ୍ରତ’ ଏବଂ ‘ତପସ୍ବୀ’ ବୋଲି କହୁଥିଲେ । ସେ କେହିଁକୁ କ୍ଷତି କରୁନଥିଲେ, କେଉଁଠି ନିଷିଦ୍ଧ କାମ କରୁନଥିଲେ; ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—‘ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ଆସିବ? ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ରହୁଛି; ମୂର୍ଖ ଜୀବନକୁ ଲଜ୍ଜା, ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ ।’ ସେ ଆଉ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—‘ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ମୂର୍ଖ ହୋଇଯାଇଛି; ମୋ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ । ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା, ତଥାପି ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା । ଯେପରିକି ଏକ ସୁନ୍ଦର ବନ୍ଧ୍ୟା ମହିଳା, କିମ୍ବା ଫଳ ନଥିବା ଗଛ, କିମ୍ବା ଦୁଧ ନ ଦେଉଥିବା ଗାଈ, ସେପରି ମୁଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି ।’ ‘ମୁଁ କାହିଁକି ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦେଉଁ? ନିଶ୍ଚିତ ମୋର କର୍ମ ଏଭଳି ଅଛି । ଗତଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଏକ ଗ୍ରନ୍ଥ ତିଆରି କରି ମହାପୁରୁଷ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ ଦେଇନଥିଲି । ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦାନ ଦେଇନଥିଲି, ତେଣୁ କର୍ମର ଫଳରେ ଆଜି ମୁଁ କୌଟିଳ୍ୟ ଏବଂ ନିଚ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଛି । ତୀର୍ଥରେ ତପସ୍ୟା କରିନଥିଲି, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିନଥିଲି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିନଥିଲି—ଏହି କାରଣରୁ ମୋ ମନ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି ।’ ‘ଋଷିମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତଥାପି ମୁଁ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୂଢ଼ ହୋଇଛି । ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବା ଜାଣେ ନାହିଁ—ମୁଁ କ’ଣ ଭଲ କାମ କରିପାରିବି? ଏଠାରେ ମୋର ସଙ୍କଳ୍ପ ମିଥ୍ୟା; ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ନାହିଁ ।’ ‘ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ସର୍ବୋପରି ମନେ କରେ; ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ନିର୍ଥକ—ଯେ କାମ ଚେଷ୍ଟାରେ କରାଯାଏ, ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ; ସବୁ କିଛି ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ କାଳର ଅଧୀନ; କାଳକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।’ ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଦିନ ଓ ରାତି କାଟୁଥିଲେ, ସେ ଜାହ୍ନବୀ ତଟର ଶୁଦ୍ଧ ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିଲେ । ଏହିପରି ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ସେ ଅରଣ୍ୟର ଏକାନ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତିରେ ଅନେକ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରୁଥିଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ ପ୍ରକୃତ ଜଳରେ ଅଛିଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଅତିତ ହେଲା; ସେ ନ ପୂଜା କଲେ, ନ ଜପ କଲେ, ନ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଲେ—କେବଳ ଅରଣ୍ୟରେ ସମୟ କାଟିଲେ । ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ବ୍ରତକୁ ମାତ୍ର ଜାଣୁଥିଲେ; ଋଷି ତାଙ୍କର ନାମ ଓ କୁଳ ମାନେ କହୁଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ହୋଇଗଲା—‘ଏହି ସତ୍ୟବ୍ରତ କେବେ ଦିନେ କିମ୍ବା ରାତିରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନାହାନ୍ତି ।’ ଏକ ଦିନ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ନିଷାଦ ଶିକାରୀ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦେଖିବାକୁ ଯମର ଭଳି ଭୟଙ୍କର, ଖୁବ ଶିକାରରେ ପ୍ରବୀଣ, ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ ଏଠାରେ ଆସିଲେ । ସେ ଶିକାରୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଏକ ବନ୍ଦରାକୁ ଆଘାତ କଲେ; ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଏହି ବନ୍ଦରା ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଦେହ ନେଇ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲା । ମୁନି, ଏହି ଦୟାନିୟ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖି ଗଭୀର କରୁଣାରେ ଭାସିଗଲେ । ବନ୍ଦରା ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଦେହ ନେଇ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ମୁନି ଦୟାରେ ଓ କମ୍ପନରେ ଏକ ଅଜଣା ସରସ୍ବତୀ ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଦେଲେ । ଏହି ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର କେବେ ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା, ଦିବ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ବାହାରିଲା; ମୁନି ଅବାକ ହୋଇ, ଏହାକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ । ବନ୍ଦରା ଆଶ୍ରମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ି ଭିତରେ ଲୁଚିଗଲା; ତାହାର ଚାଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ରହିଲା, ମନ ହତାଶ ଏବଂ ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କମ୍ପିତ ହେଲା । ସେତେବେଳେ, ଏକ କ୍ଷଣରେ, ନିଷାଦ ରାଜା ତୀବ୍ର ଦେହ ନେଇ, ଧନୁଷ ତାଣି ଧରି, ତାଙ୍କ ଶିକାର ଖୋଜି ବହୁଦୂର ଖୋଜି ଆସିଲେ । ସେ ମୁନି ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ କୁଶା ଶଯ୍ୟାରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ନିକଟକୁ ଆସି, ନମସ୍କାର କରି, ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—‘ଓ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ବନ୍ଦରା କେଉଁଠି ଗଲା?’ ‘ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରତ ଜାଣେ, ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ; ତେଣୁ ଆଜି ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି । ମୋର ପରିବାର ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ଏହି ଆଘାତ ପ୍ରାପ୍ତ ବନ୍ଦରା ନେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି ।’ ‘ଏହା ମୋର ଜୀବିକା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏହି ଉପାୟ ଦେଇଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି । ମୋର ପରିବାର ଯେପରି ଉପାୟରେ ହେଉ, ଚାଲିବା ଦରକାର ।’ ‘ଆଜି ସତ୍ୟ କହ, କାରଣ ତୁମେ ସତ୍ୟବ୍ରତ; ମୋର ନିର୍ଭର ଲୋକମାନେ ଭୋକରେ ତପ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି । ମୋର ବାଣରେ ଆଘାତ ପ୍ରାପ୍ତ ବନ୍ଦରା କେଉଁଠି ଅଛି? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଶୀଘ୍ର କହ ।’ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ମହାମୁନି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ—‘ଆଜି ମୋର ସତ୍ୟବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହେଉନାହେଁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହିଦେଉଁ ଯେ ଦେଖିନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଉତ୍ତରର ଅର୍ଥ କ’ଣ?’ ‘ବନ୍ଦରା ବାଣରେ ଆଘାତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି—ମୁଁ କେମିତି ଏହି ଦିନ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କହିପାରିବି? ଏହି ମଣିଷ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଅଛନ୍ତି; ସେ ବନ୍ଦରାକୁ ଦେଖିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମାରିଦେବେ ।’ ‘ଯେଉଁଠି ହିଂସା ଅଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଦୟା ଅଛି, ସେଠି ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୁଏ । ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ଯାହାରେ ଅଛି, ଏଠି ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ।’ ‘ଏଠି ଉଭୟଙ୍କ ଉପକାର କିପରି ସମ୍ଭବ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧାଭିମୁଖ? କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେଉଁ, ମିଥ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ ।