ଏହି କଥା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହି ପୁଅ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଯେଉଁବେଳେ ଯଥାଜଥା ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଆଦି କୌଣସି ବିଧି ଠିକ୍ଭଳି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଲୋକମାନେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ବୋକା ଭାବେ ଅଭିଯୋଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ହସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାପା ଓ ମାଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଡାଟି ଦେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୂର୍ଖତା ଉପରେ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଲୋକମାନେ, ପିତାମାତା ଓ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଅସକ୍ତି ବିକଶିତ କଲେ ଓ ଅନ୍ତେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଲିଗଲେ। ତାଙ୍କର ପିତାମାତା କହିଲେ, "ଅନ୍ଧ ବା ଲଙ୍ଗଡ଼ ପୁଅ ଭଲ, ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଆଶୀର୍ବାଦ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ ସ୍ଥାନରେ ତିନି ଏକ ଛୋଟ ଘର ବନେଇଲେ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଖାଇ ତିନି ଏଠି ଏକାଗ୍ର ମନେ ବାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତିନି ଦୃଢ଼ ନିୟମ ନେଇଥିଲେ—"ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିବି ନାହିଁ।" ଏହି ମନୋରମ ଆଶ୍ରମରେ ତିନି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ରହିଲେ। ଏଠାରୁ ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଲୋମଶ ଋଷି କହିଲେ—ସେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ପାଠ କିମ୍ବା ଦେବତା ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା କିଛି ଜାଣୁନଥିଲେ। ପୂଜା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ତଥା ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଶୋଧନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲା। ମନ୍ତ୍ର ବନ୍ଧନ, ଜପ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶୌଚ, ସ୍ନାନ, ଆଚମନ—ଏହା ମଧ୍ୟ ତିନି ଜାଣିନଥିଲେ। ପ୍ରାଣାହୁତି, ହୋମ, ଅତିଥି ସେବା, ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ, ସମିଧା ଜଳାଇବା, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲା। ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଏଠି ଓଠି ଦାନ୍ତ ମାଜି, ମନ୍ତ୍ର ଚାଣ୍ଟ ବିନା ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ଏକ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରି। ତିନି ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଆଣି ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଇଚ୍ଛାମତି ଖାଉଥିଲେ; କଣ ଖାଇବା ଉଚିତ କଣ ଅନୁଚିତ, ଏହାର ତାଲମେଳ ତିନି ଜାଣୁନଥିଲେ। ତଥାପି, ତିନି ସତ୍ୟ କହୁଥିଲେ, କେବେ ମିଥ୍ୟା କହୁନଥିଲେ। ଲୋକେ ଏହି ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ତପସ୍ବୀ' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ। ସେ କେବେ କାହାକୁ କ୍ଷତି କରୁନଥିଲେ, କେବେ ଅନୁଚିତ କାମ କରୁନଥିଲେ। ଏଠି ତିନି ଭୟ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଅଥିଲେ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—"ମୋ ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ଆସିବ? ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଃଖରେ ରହୁଛି; ଏ ମୂର୍ଖ ଜୀବନ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା, ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ।" "ଭାଗ୍ୟବଶାତ ମୁଁ ମୂର୍ଖ ହୋଇଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ମିଳିଥିଲା, ଏବେ ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା।" "ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର କିନ୍ତୁ ବଞ୍ଜ ଜନାନୀ, କିମ୍ବା ଫଳ ନଥିବା ଗଛ, କିମ୍ବା ଦୁଧ ନ ଦେଇଥିବା ଗାଈ—ସେପରି ମୁଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପଡ଼ିଛି।" "ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦେବି କାହିଁକି? ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ କର୍ମ ଏଭଳି। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ର ରଚି ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରି ନଥିଲି।" "ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରିନଥିଲି, ତେଣୁ କର୍ମବଳରେ ଏବେ ମୁଁ ମୂର୍ଖ ଓ ନିଚ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଛି।" "ତୀର୍ଥରେ ତପସ୍ୟା କରିନଥିଲି, ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ସେବା କରିନଥିଲି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିନଥିଲି—ତେଣୁ ମୋ ମନ ବିକୃତ ହୋଇଛି।" "ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଭାଗ୍ୟବଶାତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ଖ ହୋଇଛି।" "ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବା ଜାଣେ ନାହିଁ—ଏଠି ମୋ ନିଶ୍ଚୟ ମିଥ୍ୟା; ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଭାଗ୍ୟ ଭଲ ନୁହେଁ।" "ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ—ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଫଳହୀନ, କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ; ସବୁ କିଛି ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଭର।" "ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳର ଅଧୀନ; କାଳ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।" ଏଭଳି ଦିନ ଓ ରାତି ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକାକୀ ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଅସକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତିରେ ସମୟ କଟାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଖାଲି ଜଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପରିବେଶରେ ତିନି ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ କଲେ; କୌଣସି ପୂଜା, ଜପ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିନଥିଲେ, କେବଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ସମୟ କଟାଉଥିଲେ। ଲୋକେ କେବଳ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଜାଣୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ଋଷି ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କ ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ମାତ୍ର କହୁଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ହୋଇଗଲା—"ଏହି ସତ୍ୟବ୍ରତ କେବେ ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି ନାହିଁ।" ଏକ ଦିନ ଏକ ନିଷାଦ ଶିକାରୀ—ଧନୁଷ୍ୟ-ବାଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦେହରେ ଯମ ସମାନ, ମାରଣ କଳାରେ ନିପୁଣ—ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କରୁଥିଲେ। ସେ ଏକ ବନ୍ଦରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଘାତ କଲେ; ଭୟରେ ତିବ୍ର କମ୍ପିତ ହୋଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ସେ ବନ୍ଦର ଏଗିଯାଇ ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଲା। ଏହି ଦୁଃଖିତ ଓ ରକ୍ତମୟ ପଶୁକୁ ଦେଖି, ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଦୟା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଦୟାରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେ ସରସ୍ବତ ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବରୁ ଜଣା କିମ୍ବା ଶୁଣା ଯାଇନଥିଲା; ଦିବ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ବାହାରିଲା। ସେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଗଲେ। ଏହି ବନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ିରେ ଲୁଚିଗଲା; ତାଙ୍କ ଚଳାପଥ କେହି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା। ଏଥିରେ, ଏକ କ୍ଷଣରେ, ନିଷାଦ ରାଜା ତୀବ୍ର ଦେହୀ, ଧନୁଷ୍ୟ ଏଠିକୁ ଟାଣି, ସେଠିକୁ ଆସିଲେ। ତିନି ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ କୁଶ ଶଯ୍ୟାରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, ପ୍ରଣାମ କରି, ପଚାରିଲେ—"ହେ ଦ୍ୱିଜେଶ୍ୱର, ବନ୍ଦର କେଉଁଠି ଗଲା?" "ମୁଁ ତୁମ ବ୍ରତର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଜାଣେ, ତେଣୁ ଆଜି ତୁମ ପାଖରେ ପଚାରୁଛି। ମୋ ପରିବାର ଭୋକରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର; ଏହି ଆହାର ନିମିତ୍ତ ମୁଁ ଏଠିକୁ ଆସିଛି।