ଲୋମଶ ଋଷି କହିଲେ—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସେଇ ରାଜ୍ୟର ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବା, ପୂଜା କିମ୍ବା ଦାନ ଦେଇବାରେ କିଛି ମାନ୍ୟତା ନାହିଁ, ସେଠି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଠିକ୍ ଭେଦ କରିବାକୁ ଶିଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗର୍ବିତ ଏବଂ ଅନୁଚିତ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ଗର୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏମିତି ଦେଶରେ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକେ କେବେ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଧନ କେବଳ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ଉପକୃତି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଯେପରି ଭଲ୍ଲାତକ ଗଛର ଫଳ କେବଳ କାଉଆମାନେ ଖାଏ। ଏହିପରି, ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦରେ ପଣ୍ଡିତ, ସେ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ବେଦ ପାଠ କରେ; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଖୁସିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ମୋତେ ଗୋଭିଲର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛ; ଏହି ଜନ୍ମରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଥିବା, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ। ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦୟା କର, ଏ ଶାପକୁ ନେଇ ମୋ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହଣ କର; ତୁମେ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାର, ମୁଁ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ପତିତ ହେଉଛି। ଏପରି କହି, ଦେବଦତ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଦ ଗ୍ରହଣ କରି ଦୁଃଖରେ, ଅଶ୍ରୁଭିନ୍ନ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୟା ଦେଖାଇ କହିଲେ। ଗୋଭିଲ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ହୃଦୟରେ ଦୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଯଦିଓ ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ରୋଷ ଦାନ୍ତିକ ଥାଏ, ତଥାପି ସେ କ୍ଷଣିକ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟକ୍ରୋଧ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ। ଯେପରି ପାଣି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶୀତଳ, ଆଗୁନ ସମ୍ପର୍କରେ ଗରମ ହୁଏ, ଆଗୁନ ଦୂରେ ହେଲେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଶୀତଳ ହୁଏ। ଦୟାବଶତଃ, ଗୋଭିଲ ଦେବଦତ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମ ପୁଅ ଯଦିଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେବ, ତଥାପି ସେ ପରେ ଜ୍ଞାନୀ ହେବ।" ଏହି ବର ପାଇ, ସେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖୁସି ହେଲେ, ବିଧିମତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ରୋହିଣୀ ପରି ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ର ନିୟମାନୁସାରେ ଗର୍ଭାଧାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର, ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ, ଶୋଭା ବୃଦ୍ଧି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଶିରୋଭେଦ ନାମକ ସଂସ୍କାର ଓ ବେଦ ନିୟମାନୁସାରେ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ଏହାକୁ ସଫଳ ମନେ କଲେ। ଶୁଭ ଦିନେ, ରୋହିଣୀ ଗୁଣ ନିୟୁକ୍ତ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଶୁଭ ଲଗ୍ନରେ ସେ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର କଲେ। ପରେ, ପୁଅକୁ ଦେଖି ନାମକରଣ କଲେ; ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ତାହାର ନାମ ରଖିଲେ "ଉତଥ୍ୟ"। ଏହାପରେ, ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ ଶୁଭ ଦିନରେ, ପିତା ସଂସ୍କାରାନୁସାରେ ଉପନୟନ କଲେ। ଗୁରୁ ଉପବାସ ଓ ନିୟମ ଅନୁସରେ ତାକୁ ବେଦ ପଢ଼ାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଉତଥ୍ୟ ପାଠ କହିଲେ ନାହିଁ, ମୌନ ରହିଲେ। ପିତା ବାରମ୍ବାର ଶିଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ ନାହିଁ, ମୂଢ଼ ଭଳି ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଏବଂ ପିତା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସୂଚନା ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରଚାର ହେଲା, ଯେ ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୋଇଯାଇଛି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ। ଯେଉଁଠି ଋଷି ଯାଉଥିଲେ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ହସିଥିଲେ; ପିତା ଓ ମାତା ତାଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ ଦେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନୀ ପୁଅକୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ଓ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ନିରାଶ ହେଲେ ଓ ବନକୁ ଗଲେ। ପିତାମାତା କହିଲେ, "ଅନ୍ଧା କିମ୍ବା ଲଙ୍ଗଡ଼ା ପୁଅ ଭଲ, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଶୁଭ ନୁହେଁ।" ଏହିପରି କହି, ସେ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ଶ୍ରମଣା ତିଆରି କଲେ, ଓ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ଅରଣ୍ୟ ଫଳ ଉପରେ ଜୀବିକା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ସେ ଦୃଢ଼ ଦିକ୍ଷା ନେଇ କହିଲେ—"ମୁଁ ଅସତ୍ୟ କହିବି ନାହିଁ।" ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ନିୟମ ମାନି, ସେ ଶୁଭ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ। ଏଠାରୁ ସତ୍ୟବ୍ରତର କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଲୋମଶ କହିଲେ—ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ଜପ କିମ୍ବା ଦେବତାଧ୍ୟାନ, ପୂଜା କିଛି ଜାଣିନଥିଲେ। ସେ ପୂଜା ମୁଦ୍ରା, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର କିମ୍ବା ଭୂତଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଜାଣିନଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ରମୁଦ୍ରା, ଜପ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶୁଚିତା, ସ୍ନାନ, ଆଚମନ କିଛି ଜାଣିନଥିଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣାହୁତି, ହୋମ, ଅତିଥିସେବା, ସାୟମ୍ବନ୍ଧନ, ଅରଣିମନ୍ଥନ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିଛି ଜାଣିନଥିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ କିଛି ଭାବେ ଦାନ୍ତ ମାଜୁଥିଲେ, ଶୂଦ୍ର ଭଳି ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଆଣି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଖାଉଥିଲେ; କ’ଣ ଖାଇବା ଉଚିତ, କ’ଣ ନୁହେଁ, ତାହା ଜାଣିନଥିଲେ। ତଥାପି, ସେ ସତ୍ୟ କହୁଥିଲେ, କେବେ ମିଥ୍ୟା କହୁଥିଲେ ନାହିଁ; ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ "ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ତପସ୍ବୀ" ବୋଲି କହୁଥିଲେ। ସେ କେବେ ଆଉ କାହାକୁ ହାନି କରୁନଥିଲେ, କେବେ ଅନୁଚିତ କାମ କରୁନଥିଲେ; ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଅଥିଲେ, ଭୟ ନଥିଲା, ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—"ମୋ ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ଆସିବ? ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ରହୁଛି; ମୂଢ଼ ଜୀବନର ଚେୟା ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।" "ବିଧିବଶତଃ ମୁଁ ମୂଢ଼ ହୋଇଛି; ଏଠାରେ ମୋର ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଏତେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା, ତଥାପି ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।" "ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀ, ଫଳହୀନ ଗଛ, କିମ୍ବା ଦୁଧ ନ ଦେଇଥିବା ଗାଈର ଭଳି ମୁଁ ବ୍ୟର୍ଥ।" "ମୁଁ ବିଧିକୁ ଦୋଷ ଦେଇବି କାହିଁକି? ନିଶ୍ଚୟ ମୋର କର୍ମ ଏପରି। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରିନଥିଲି; ତେଣୁ କର୍ମଫଳରେ ଏ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ମୂଢ଼ ଓ ନିଚ୍ଚ ଦ୍ୱିଜ ହେଇଛି।