ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କାହିଁକି ଅପରାଧ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ମୋପରେ ଅକାରଣେ କ୍ରୋଧ କରୁଛନ୍ତି? କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ମୁନିମାନେ ସବୁବେଳେ ଅନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏପରି ଛୋଟ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୋତେ ଶାପ କାହିଁକି ଦେଲେ? ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ; ଏବେ ଆପଣ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଇଦେଲେ। ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି—ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଥିବାଠାରୁ ସନ୍ତାନ ନଥିବାଟିଏ ଭଲ; ଏହା ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସବୁବେଳେ ନିନ୍ଦନୀୟ। ସେ ଜଣେ ପଶୁ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ସମାନ; ସେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ମୋ ପାଖରେ ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଥିଲେ କ’ଣ ଉପକାର? ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ସମାନ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ କୌଣସି ପୂଜା କିମ୍ବା ଦାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସବୁ କ୍ରିୟାରେ ନିନ୍ଦିତ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଶୂଦ୍ର ସମାନ ମାନି ତାଙ୍କୁ କର ଦେଇବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ କୌଣସି ଫଳ ଚାହେ, ସେ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପିତୃ କିମ୍ବା ଦେବତା କାର୍ଯ୍ୟରେ ବସାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ମାନି କୌଣସି କ୍ରିୟାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବେଦ ଅଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କୃଷକ କରିଦିଅ। ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାଠାରୁ ଏକ କୁଶ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଭଲ। ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଅଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦାତା ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗୀ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ପାନ୍ତି। ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଦାନ ମିଳେ, ସେଠି ରାଜ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯେଉଁଠି ମୂର୍ଖ ଓ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସାସ୍ଥାନ, ପୂଜା କିମ୍ବା ଦାନରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେଠି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସତ୍ୟ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ମୂର୍ଖମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନରେ ଅହଂକାରୀ, ସେଠି ବିଦ୍ୱାନ ଥିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଧନ ଅନ୍ୟାୟୀଙ୍କୁ ଉପକାର ଦେଉଛି; ଯେପରି ଭଲ୍ଲାତକ ଗଛର ଫଳ କେବଳ କାଉ ଭୋଗ କରେ। ବେଦ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ ପରେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରିଲେ, ସେଠାରେ ପିତୃଗଣ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ଦ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ବେଦଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋତେ ଗୋଭିଳ ର ବନ୍ଧନ ରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଥିବା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ ନିନ୍ଦନୀୟ। ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ଶାପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପତିତ ହେଉଛି। ଏପରି କହି, ଦେବଦତ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, କ୍ଷମା ଭିକ୍ଷା କରି, ଲୋମଶଙ୍କ ପାଦ ପାଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଗୋଭିଳ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ଦୟାଶୀଳ ହେଲେ; ଯଥା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ କ୍ଷଣିକ, ଦୁଷ୍ଟ କ୍ରୋଧ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ। ପାଣି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶୀତଳ, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ସାମ୍ନାରେ ତାପିତ; ଅଗ୍ନି ଦୂରେ ହେଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଶୀତଳ ହୁଏ। ଦୟାବଶତଃ ଗୋଭିଳ କହିଲେ, "ତୁମର ପୁଅ ମୂର୍ଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ସମୟରେ ବିଦ୍ୱାନ ହେବ।" ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତ୍ୟନ୍ଦ ଖୁସି ହେଲେ; କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ରୂପବତୀ ଓ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ରୋହିଣୀ ପରି ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗର୍ଭାଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରିୟ କ୍ରିୟା କଲେ, ପୁଅ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାମନା ଓ ଶୋଭା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ ଚୂଡାକର୍ମ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ଦାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ କ୍ରିୟା ସଫଳ ହେବାକୁ ଭାବିଲେ। ଶୁଭ ଦିନରେ ରୋହିଣୀ ଗୁଣରେ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଶୁଭ ଲଗ୍ନରେ ଜନ୍ମ କ୍ରିୟା କଲେ। ପୁଅକୁ ଦେଖି, ନାମକର୍ମ କରି, ପୁରାତନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ "ଉତଥ୍ୟ" ନାମ ରଖିଲେ। ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ, ଶୁଭ ଦିନ ଓ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ପିତା ଉପନୟନ କ୍ରିୟା କଲେ। ଗୁରୁ ବେଦ ପାଠ ଶିଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଉତଥ୍ୟ କିଛି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ନାହିଁ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ପରି ନିରବ ରହିଲେ। ପିତା ବାରମ୍ବାର ଶିଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶିଖିଲେ ନାହିଁ; ସେ ମୂଢ଼ ପରି ଦଢ଼ ରହିଲେ, ଯାହାରେ ପିତା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ସତ୍ୱେ, ବାରହ ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବିଧିମତ ଵେଦ କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଖବର ସବୁଠାରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା—ସେ ମୂର୍ଖ ହୋଇଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ। ଯେଉଁଠି ସେ ଯାଉଥିଲେ, ଲୋକେ ହସୁଥିଲେ; ପିତା ଓ ମାତା ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଗାଲି ଦେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ନିନ୍ଦା, ପିତାମାତା ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିରକ୍ତି ଆଣି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପିତାମାତା କହିଲେ—"ଅନ୍ଧ କିମ୍ବା ଲଙ୍ଗଡ଼ ପୁଅ ଭଲ, କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ପୁଅ କଦାପି ଶୁଭ ନୁହେଁ।" ଏପରି କହି, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନରେ, ସେ ଏକ ଚମତ୍କାର କୁଟିର ତିଆରି କଲେ; ଅରଣ୍ୟ ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ରହିଲେ। କଠିନ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, "ମୁଁ କଦାପି ମିଥ୍ୟା କହିବି ନାହିଁ" ବୋଲି ଶପଥ ନେଲେ; ସେ ଶୁଭ ଆଶ୍ରମରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ କରି ରହିଲେ। ଏଠିଠାରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ର କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଲୋମଶ କହିଲେ: ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ପାଠ ଜାଣିନଥିଲେ; ନ ଦେବତା ଧ୍ୟାନ, ନ ତାଙ୍କ ପୂଜା। ସେ ବିଦି ଜାଣିନଥିଲେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିଲା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ପଞ୍ଚଭୂତ ଶୁଦ୍ଧି କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଜାଣିନଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ର ମୁଦ୍ରା, ଜପ କିମ୍ବା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିନଥିଲେ; ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ନାନ, ଆଚମନ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନଥିଲେ।