ଜମଦଗ୍ନି ଏକ ଦିନ ସମ୍ବୃଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ମୋ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ମଘବନ୍, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, କୁବେର, ବାୟୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସେନାପତି, ଦେବମଣ୍ଡଳର ଅଧିପତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ଭାଗ, ପୂଷଣ, ରାତିର ଅଧିପତି, ଗ୍ରହମାନେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସବୁଠୁ ପୂଜ୍ୟ, ଇଛିତ ଫଳ ଦେଇଥିବା? କିଏ ସବୁବେଳେ ସହଜରେ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିବା? ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ତିନି ଚାହିଲେ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବେଳେ ଲୋମଶ ଋଷି କହିଲେ, “ଓ ଜମଦଗ୍ନି, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହାର ଉତ୍ତର ଶୁଣ।” ସେ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଇଛାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଯେଉଁ ସକ୍ତି ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ପ୍ରକୃତି—ଆଦି ଏବଂ ସବୁଠୁ ବ୍ୟାପକ, ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟା। ସେ ଦେବମାନଙ୍କର ମାତା, ବ୍ରହ୍ମା ମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ସେ ପ୍ରକୃତିର ମୂଳ, ସଂସାର ରୂପୀ ବୃକ୍ଷର ମୂଳସ୍ଥାନ। ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ତିନି ଇଛିତ ଫଳ ଦେଇଥିବା; ସେ ସଦା ଦୟାମୟୀ, ପୂଜା କଲେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଥିବା। ଏବେ ମୁଁ ଏକ କଥା କହିବି, ଋଷିମାନେ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯେଉଁ କଥା ଦ୍ୱିଜଜନ ମାନେ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପାଇଥିଲେ। କୋଶଳ ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଦେବଦତ୍ତ; ସେ ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ସେ ତମସା ନଦୀର ତୀରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରି, ବେଦଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ବେଦିକା ସଠିକ୍ ଭାବେ ତିଆରି କରି, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ସେ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ନିୟମିତ ଭାବେ କରିଥିଲେ। ସେ ସୁହୋତ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଯଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ହୋତାର ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ପାଇଳାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୋତା, ଗୋଭିଳାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଗାତା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମାନଙ୍କୁ ମଣ୍ଡଳର ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଯଥାଯଥ ଧନ ଦେଇଥିଲେ। ଉଦ୍ଗାତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାମବେଦ ଗାୟକ, ସଠିକ୍ ଶ୍ରୁତି ରେ ସାପ୍ତ ସ୍ୱର ଯୁକ୍ତ ରଥାନ୍ତର ସାମ ଗାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ବାରମ୍ବାର ଶ୍ବାସ-ପ୍ରଶ୍ବାସ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିଲା; ଦେବଦତ୍ତ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଗୋଭିଳାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୂର୍ଖ ଋଷି, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରୁତି ଭଙ୍ଗ ହେଇଯାଇଛି, ଯାହା ପୁତ୍ର ଇଛା ରେ କରାଯାଇଛି।” ଗୋଭିଳା ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଦେବଦତ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମ ପୁତ୍ର ମୂର୍ଖ, ଚତୁର, ଓ ନିର୍ବାକ ହେବ। ଶ୍ବାସ-ପ୍ରଶ୍ବାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏକାଉଁ ଜୀବରେ ଅତି କଷ୍ଟକର; ଏହି ଶ୍ରୁତି ଭଙ୍ଗରେ ମୋ ଦୋଷ ନାହିଁ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ।” ଗୋଭିଳାଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଦେବଦତ୍ତ ଭୟକୁଳ ହୋଇ, ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ମନରେ କହିଲେ, “ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାରଣ ବିନା କିଏ ତୁମେ ଏପରି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ? ମୁଁ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ; କ୍ରୋଧ ହିନ ଋଷିମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା। ଏପରି ମାମୂଲି ଦୋଷ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ; ମୁଁ ପୁତ୍ରହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ, ଏବେ ତୁମେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଲେ।” ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି, ପୁତ୍ର ନଥିବା ଭଲ, ମୂର୍ଖ ପୁତ୍ର ଥିବା ତୁଳନାରେ; ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ନିନ୍ଦିତ। ପଶୁ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ଭଳି, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଯୋଗ୍ୟ; ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ମୂର୍ଖ ପୁତ୍ରରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ଭଳି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ପୂଜା, ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସଦା ନିନ୍ଦିତ। ବେଦ ଅଜ୍ଞାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିବା ଦେଶରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଶୂଦ୍ର ଭଳି କର ଦେବା ଉଚିତ। ଫଳ ଇଛା କରୁଥିବା ଲୋକ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପିତୃ-ଦେବ ଯଜ୍ଞରେ ବସାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଶୂଦ୍ର ଭଳି ଗଣନା କରି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବେଦ ଅଜ୍ଞାନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କୃଷକ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ କରିବା ଉପରେ, କୁଶ ଗ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଭଲ। ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ ଲୋକକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦାତା ନରକ ପାଇଥିବା, ବିଶେଷ କରି ଗ୍ରହୀତା। ଏହି ଦେଶର ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଅପବାଦ, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମାନ ଓ ଦାନ ପାଇଥିବା। ଯେଉଁଠି ମୂର୍ଖ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ମଧ୍ୟରେ ବସା, ପୂଜା, ଦାନରେ ଅନ୍ତର ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବିଦ୍ୱାନ ମାନେ ସତରେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅନ୍ତର ଧରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ମୂର୍ଖମାନେ ଅତି ଗର୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି, ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ, ବିଦ୍ୱାନ ଲୋକ ସେଉଁଠି ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଷ୍ଟଙ୍କର ଧନ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଲାଭ କରିଥିବା; ଭଲାଟକ ବୃକ୍ଷର ଫଳ କାଉଁ କାଉଁ ଭଳି। ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ ପରେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ; ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସିତ। ଓ ବେଦଜ୍ଞ, ତୁମେ ମୋତେ ଗୋଭିଳାଙ୍କ ଶାପ ରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛ; ଏହି ଜଗତରେ ମୂର୍ଖ ପୁତ୍ର ଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ଅଧିକ ନିନ୍ଦିତ। ଦୟା କର, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶାପ ଉପରେ ଦୟା କର; ତୁମେ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବା—ମୁଁ ତୁମ ପାଦରେ ପଡ଼ିଛି। ଲୋମଶ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ଦେବଦତ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଲେ, ଦୁଃଖରେ ହୃଦୟ ଭରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, ଦୟାଳୁ ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଗୋଭିଳା, ଦେବଦତ୍ତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଦୟାଳୁ ହେଲେ; ବିପ୍ଳବ କ୍ରୋଧ ଅତି ବେଗି ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପାପୀ କ୍ରୋଧ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ। ପାଣି ସ୍ଵଭାବଗତ ଶୀତଳ, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ତାପିତ ହୁଏ; ଅଗ୍ନି ଦୂର ହେଲେ, ସେ ଶୀତଳତାକୁ ଫେରିଯାଏ। ଏଭଳି, ମନୁଷ୍ୟର ଦୟା, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନୁଗ୍ରହର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୃଶ୍ୟ ଏହି କଥାରେ ଉପସ୍ଥିତ।