ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ୟାସ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ—“ଗୁଣମାନେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏମିତି ଅବିରତ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କରନ୍ତି? ସେମାନେ ଅଲଗା ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ପରି, ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ କାମ କିପରି କରନ୍ତି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଶୁଣ, ପୁତ୍ର, ମୁଁ ବୁଝାଉଛି—ଗୁଣମାନେ ଦୀପର ଉପାଦାନମାନେ ପରି। ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ, ତାହାର ତେଲ, ବତି, ଓ ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିକୂଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଏକଠି ଏଥିରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ତେଲ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିପରୀତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବତି ତେଲ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିପରୀତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ଥିବାରୁ ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।” ନାରଦ କହିଲେ, “ଏଭଳି ପ୍ରକୃତିଜ ଗୁଣମାନେ ଏଭଳି ରୂପେ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ସେମାନେ ସଂସାରର କାରଣ ବୋଲି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି।” ଏହା ଶୁଣି ବ୍ୟାସ କହିଲେ, “ନାରଦ ମୋତେ ଏହା ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବୁଝାଇଥିଲେ। ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର ବିଭାଗ, ଏବଂ ସେମାନେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଇ ପରମ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ। ସେ ଶକ୍ତି ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁଇ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ; ଏଠାରେ ପୁରୁଷ କୃତ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଦାସୀନ, ପରମ ଓ ଅକ୍ଷୟ। ଏହି ମହାମାୟା ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ସତ୍ ଅସତ୍ ସମସ୍ତଙ୍କୁ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର; ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ବସୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, କୁବେର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୂଷା, ସେନାପତି ଓ ବିନାୟକ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି; ନହେଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅଚଳ ହୋଇଯିବେ। ଏଠିଏ, ରାଜନ୍, ସେଇ ପରମ ଦେବୀ ସଂସାରର କାରଣ; ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଯଜ୍ଞ କର। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମହାକାଳୀ, ମହାସରସ୍ୱତୀ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଦେବୀ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ଚିତ୍ତଶାନ୍ତ, ସହଜରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ଦୟାମୟୀ। ତାଙ୍କର ନାମ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ମୁକ୍ତିକାମୀ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ନିୟମିତ ଓ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ନାମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କିମ୍ବା ଅଉପଚାରିକ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ଅଟବୀରେ ବାଘ ଦେଖି ଭୟରେ ‘ଐ ଐ’ କହି ଚିତ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବୀ ଇଚ୍ଛିତ ଵର ଦିଅନ୍ତି। ଏ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଦେଉଥିବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ମନର ସଂନ୍ୟାସୀମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଭାରେ ଦେଖିଛନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇଥିବାକୁ ଦେଖାଯାଏ। ମୁଁ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ତୁମକୁ କୁହିବି, ରାଜନ୍—ଏହା ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି। ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ଅଗ୍ରହୀ ଓ ଅନପଢ଼ ଥିଲେ। ଏକ କୋଳନଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ମୁଖରୁ ଏକ ଅକ୍ଷର ଶୁଣି, ସେ ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ଅନୁସ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିବାରୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପରିସ୍ଥିତିବଶତଃ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ଏହି ‘ଐ’ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଦୟାମୟୀ ଦେବୀ ସେଠି ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ କବିସାମ୍ରାଟ୍ କରିଦେଲେ। ଏଠିଏ, ଜନମେଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ସତ୍ୟବ୍ରତ କିଏ, କେଉଁ ଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, କେମିତି ଥିଲେ? ସେ କିପରି ଅକ୍ଷର ଶୁଣିଲେ ଓ ଉଚ୍ଚାରିଲେ? ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କଣ ଫଳ ଲାଗିଲା? ସର୍ବଜ୍ଞା, ସର୍ବବ୍ୟାପି ଭବାନୀ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ? ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା ଏବେ ମୋତେ ଖୋଲାସା କର।” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସୂତ କହିଲେ—“ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର, ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ରସମୟ କଥା କହିଲେ। ଶୁଣ, ରାଜନ୍, ଏକ ପୁରାତନ ପବିତ୍ର କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଶୁଣିଥିଲି। ଏକଥରେ, ମୁଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଲି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ମୁକ୍ତ ଋଷିମାନେ ମହାବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ସେଠି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲି। ଏଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଏକ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେଠି ଜମଦଗ୍ନି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଧନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ମୋ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ଏହାକୁ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ନିରସନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, କୁବେର, ବାୟୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସେନାପତି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ଭଗ, ପୂଷା, ରାତିର ନାଥ, ଗ୍ରହମାନେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇଚ୍ଛିତ ଫଳଦାତା? କିଏ ସହଜରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ, ମାନ ଦେଉଛନ୍ତି?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲାପରେ, ଲୋମଶ କହିଲେ—“ହେ ଜମଦଗ୍ନି, ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ ଶକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ପରମ ପ୍ରକୃତି, ଆଦି ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସଦା ଶୁଭଦାୟିନୀ। ସେ ଦେବମାତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ମାତା; ସେ ପ୍ରକୃତିର ମୂଳ, ସଂସାର ତରୁର ମୂଳ। ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ସେ ସଦା ଦୟାମୟୀ, ପୂଜା କଲେ ବର ଦିଅନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଏକ କଥା କହିବି; ଦ୍ୱିଜ ମାତ୍ର ଏହି ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ପାଇଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣ। କୋଶଳ ଦେଶରେ ଦେବଦତ୍ତ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ। ସେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ, ଏହିପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ...