ଜଣେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହିପରି କଥା କହିଲେ—“ଚାଷୀମାନେ ଯେଉଁ ଦିନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଭ ଭାବିଥାନ୍ତି, ସେଇ ଦିନ ଯେଉଁମାନେ ବିଆ, ଉପକରଣ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୟାରି ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଘର ଭଲ ଢାକା ନୁହଁନ୍ତି, ଦୁଃଖୀ, କିମ୍ବା ଘାସକାଠର ଝୁପଡ଼ିରେ ବସିଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନେ, ସେହି ଦିନ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଆଣିଦିଏ। ଏହିପରି ଦିନ ଦୂରେ ଥିବା ପତିଙ୍କ ନାରୀମାନେ ମନରେ ଭ୍ରମ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଗୁଣ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତିକୂଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏବେ, ପୁତ୍ର, ଗୁଣମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କଣ ତାହା ଶୁଣ। ସତ୍ତ୍ୱ ଏହିପରି—ଏହା ସଦା ହ୍ରସ୍ୱ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରକାଶମୟ। ଯେବେ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦୃଷ୍ଟି ଆଦି ହ୍ରସ୍ୱ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଥାଏ, ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାଦାନକୁ ଧରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦେହରେ ବଳବତୀ ଅଟେ। କିନ୍ତୁ ଜେମିତି ଉବାସ, ଦେହ ଟାନିବା, ନିଦ୍ରା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଯେବେ ରଜସ୍ ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ଲୋକ ଝଗଡ଼ା, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ଏପରି ଅସ୍ଥିର ମନ ବିଶେଷ ଭାବେ ବିବାଦରେ ଆଗ୍ରହୀ ହୁଏ; ଗୁରୁ, କାମନା ଆଦି ରେ ଅବରୋଧ ଦେଖିଲେ ତାହା ତମୋଗୁଣ। ତେବେ ଦେହ ଭାରୀ, ଶକ୍ତିହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, ନିଦ୍ରା ଆସେ ନାହିଁ। ଏଭଳି, ନାରଦ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଏଠାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ନାରଦ ପଚାରିଲେ: “ତିନି ଗୁଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ କିପରି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକାଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି? ଏହି ଭିନ୍ନ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରି, ସେମାନେ କିପରି ଏକାଠି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ପୁତ୍ର, ଶୁଣ। ଏହି ଗୁଣମାନେ ଦୀପର ତତ୍ତ୍ୱ ପରି। ଦୀପ ଯେପରି ଆଲୋକ ଦେଉଛି, ତେଁ ତାର ଆଲୋ, ତେଲ, ଓ ଶିକା ଏକାଠି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକୂଳ; ତେଲ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରେ, ଶିକା ତେଲ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ବିରୋଧ କରେ; ତଥାପି, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ରହିବାରୁ ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।” ନାରଦ କହିଲେ: “ଏଭଳି, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର, ପ୍ରକୃତିଜ ଏହି ଗୁଣମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛନ୍ତି। ଏମିତି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, ସେମାନେ ସଂସାରର କାରଣ।" ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: "ନାରଦ ମୋତେ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ବିଭାଗ, ଏବଂ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଏହି ସବୁ ବିବରଣ ମିଳିଥିଲା। ସେ ଶକ୍ତି ଗୁଣବତୀ ଓ ନିର୍ଗୁଣୀ, କାର୍ଯ୍ୟାନୁସାରେ ଦେଖାଯାଏ; ପୁରୁଷ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଲିପ୍ତ, ପରମ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହି ମହାମାୟା ସଂସାର ତିଆରି କରନ୍ତି—ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ରୂପେ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ବସୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, କୁବେର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୂଷା, ସେନାପତି, ଓ ବିନାୟକ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ, ନହେଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ ଓ ଅଚଳ ହେଇଯିବେ। ସେଁଠି, ରାଜନ୍, ସେଇ ଜଗତ୍କୁ ତିଆରି କରୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱରୀ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କର; ଯଥାବିଧି ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର। ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମହାକାଳୀ, ମହାସରସ୍ୱତୀ; ସମସ୍ତ ଜୀବର ଦେବୀ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସହଜରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଦୟାମୟୀ। କେବଳ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ; ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ। ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ତାପସୀମାନେ, ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମୀ, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ନାମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କଥା ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଦେବୀ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଅଟବୀରେ ବାଘ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୃଗ ଦେଖି ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ‘ଐ ଐ’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ନାମ ଅସ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବୀ ଇଚ୍ଛିତ ଭିକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଦାହରଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ପବିତ୍ର ମନ ଥିବା ରୁଷିମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଭାରେ ଦେଖିଛନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେଉଁଠି ଉଦାହରଣ ଦେଉଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି କାହାଣୀ ସବୁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯେପରି ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅନପଢ଼ ଥିଲେ। କୋଳନ ନାମକ ଜଣଙ୍କ ମୁଁହଁରୁ ଏକ ଅକ୍ଷର ଶୁଣି, ସେ ତାହା ନିଜେ ଉଚ୍ଚାରିଥିଲେ; ଅନୁସ୍ୱାର ଛାଡ଼ିଦେବାରୁ, ସେ ଯୋଗ୍ୟତାନୁସାରେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହେଲେ। କେବଳ ‘ଐ’ ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦୟାବଶତଃ ସେଉଁଠି ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ କବିନାମରାଜ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ତାପରେ ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ: “ଓ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବ୍ରତ କିଏ? କେଉଁ ଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ? ସେ କିପରି ଅକ୍ଷର ଶୁଣିଲେ ଓ କିପରି ଉଚ୍ଚାରିଲେ? ସେହି କ୍ଷଣରେ କିପରି ସଫଳତା ମିଳିଲା? ସର୍ବଜ୍ଞା, ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପି ଭବାନୀ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ? ଦୟାକରି ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ କାହାଣୀ ମୋତେ କୁହ।" ସୂତ କହିଲେ: “ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର, ଉତ୍ତମ, ରସମୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀ କହିଲେ—‘ରାଜନ୍, ଏକ ପବିତ୍ର ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଶୁଣିଥିଲି। ଏକଦା, ମୁଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ୍ ଋଷି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁଁ ସେଠି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରମାନେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଭାବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ସେଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆସରାରେ ଏକ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ତାହା ପରେ ଜମଦଗ୍ନି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।