ସେ ଏକମାତ୍ର ଝିଅ, ନିଜ ମା, ବାପା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାରକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କର ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ମୂହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ନାରୀତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ସହିତ, ରଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ଏକ ଅଲଗା ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ରଜସ ଯେଉଁପରି ନାରୀ ଆକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ତମସ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଲିନ ଥାଏ; ଏହି ଦୁଇଁ ଏକାଠି ହେଲେ ନୂତନ ପ୍ରକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ନାରଦ, ନିଜ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ଏଠି କୌଣସି ଅନ୍ୟ କୁଳ ବିଭେଦ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; କେବଳ ବିପରୀତ ମିଶ୍ରଣରେ ମାତ୍ର କେତେକ ତଫାତ୍ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯୁବତୀ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଯୁକ୍ତ ନାରୀ—ଯିଏ କାମକଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ନାରୀର ପ୍ରକୃତି ମୂହ ଓ ଦୁଃଖରେ ନିହିତ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଏହା ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଯେପରି ଏକ ସେନା ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ଚୋରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହେଲେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଅଧର୍ମିକ ଓ ଚୋରମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖ ଓ ମୂହ ଦେଇଥାଏ, କାରଣ ଏହାର ଏହିପରି ପ୍ରକୃତି। ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଏଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଦୁଃଖଦିନ ଘନ ମେଘରେ ଢାକିଯାଏ। ବିଜୁଳି, ଗର୍ଜନ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ବର୍ଷା ସହିତ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ତମସର ରୂପ। ଏହି ଦିନ କୃଷକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଜ ଓ ଜନ୍ତ୍ର ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଆନନ୍ଦର କାରଣ ହୁଏ। ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଘର ଭଲ ଭାବେ ଆଛାଦିତ ନୁହେଁ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କିମ୍ବା ଘାସ କାଠର ଝୋପଡ଼ିରେ ବସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ବର୍ଷା ଘରସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ। ଏହି ଦିନ ଦୂରେ ଥିବା ପତିଙ୍କ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ମୂହ ଦିଏ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥିତିରେ ଥିଲେ ବିପରୀତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏବେ, ମୋ ପୁତ୍ର, ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ। ସତ୍ତ୍ୱ ସଦା ହ୍ଲାଦମୟ, ଦ୍ରବ୍ୟମୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରକାଶମୟ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନ ହ୍ଲାଦ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଷୟବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତି ନଥାଏ, ତେବେ ଦେହରେ ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଜମ୍ଭା, କଠିନତା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରଜସ ର ଲକ୍ଷଣ। ଯେତେବେଳେ ରଜସ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେ ବିବାଦ କରିବାକୁ, କିଛି କାମ କରିବାକୁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାଏ। ଏଭଳି ଅସ୍ଥିରମନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିବାଦରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁ, ଇଚ୍ଛାର ବାଧା ଆସେ, ସେଠି ତମସ ଆସିଥାଏ। ତେବେ ଦେହ ଭାରୀ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୟନ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ ନାହିଁ। ଏପରି, ନାରଦ, ଏଠି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ନାରଦ ପଚାରିଲେ: ହେ ପିତାମହ, ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଅଲଗା ଲକ୍ଷଣ ଅଛି, ତେବେ ସେମାନେ କିପରି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକାଠି ହୋଇ ସର୍ବଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି? ସେମାନେ ବିପରୀତ ହୋଇଥିବା ସତ୍ୱେ ମିଶିକି କିପରି କାମ କରନ୍ତି? ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଶୁଣ, ପୁତ୍ର, ମୁଁ ବୁଝେଇବି—ଗୁଣମାନେ ଦୀପର ଉପାଦାନ ଭଳି। ଯେପରି ଦୀପ ତାହାର କାମ ଅନୁସାରେ ଆଲୋକ ଦେଉଛି, ତାହାର ବାତି, ତେଲ, ଓ ଅଗ୍ନି ଏକାଠି ରହି ମଧ୍ୟ ବିପରୀତ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତେଲ ଅଗ୍ନି ସହ ବିପରୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୀପ ଜଳେ, ବାତି ତେଲ ଓ ଅଗ୍ନି ସହ ବିପରୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ହୋଇ ଆଲୋକ ଦେଉଛି। ଏପରି, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକାଠି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି, ହେ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର, ପ୍ରକୃତିଜ ଗୁଣମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବିବିଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଷୟ ନାରଦ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବୁଝାଇଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଭାଗ ଏବଂ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବିଆପ୍ତ, ତାହା ବି ଉପଦେଶ ହେଲା। ସେ ନିଜେ ଗୁଣମୟ ଓ ଗୁଣାତୀତ, କାର୍ଯ୍ୟଭେଦ ଅନୁଯାୟୀ; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଦାସୀନ, ପରମ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହି ମହାମାୟା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଁର ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଓ ଇନ୍ଦ୍ର। ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ବସୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, କୁବେର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୂଷା, ସେନାପତି ଓ ବିନାୟକ ସମସ୍ତେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ନ ହେଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅଚଳ ହୋଇଯିବେ। ସେ ଏକା, ରାଜା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର କାରଣ, ପରମ ଦେବୀ; ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର, ମହାରାଜ, ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞ କର। ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର; ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମହାକାଳୀ ଓ ମହାସରସ୍ୱତୀ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଦେବୀ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସହଜରେ ସେବ୍ୟ, ଓ କୃପାମୟୀ। କେବଳ ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ। ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ତ୍ୟାଗୀ, ନିୟମିତ, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ନାମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେବା ସ୍ଥିତିରେ କିମ୍ବା ବିପଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଇଥାଏ, ଯେତେବେଳେ କାହାରି ବନରେ ବାଘ ଦେଖି ଭୟରେ ‘ଐ ଐ’ ବୋଲେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନାମ ଅସ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ, ରାଜା, ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।