ବିଦ୍ୱାନ୍ ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାରଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପିତାଜୀ, ଆପଣ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଅନେକ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ମନ ତୃପ୍ତି ହୋଇନାହିଁ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରିବା ଅମୃତ ମୁଁ ପିଇବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ବିଚାର କେମିତି କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋ ମନେ ପରମ ଶାନ୍ତି ଆସିପାରିବ, ସେଥିରେ ଆହୁରି ବିସ୍ତୃତ କଥା କହନ୍ତୁ।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ନାରଦ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ମୋ ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଜୀ, ଯିଏ ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ଏହିପରି କଥା କହିଥିଲେ—‘ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦେଉଛି, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣେନାହିଁ, ଯେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଝିଛି, ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କହିବି। କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାକି କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଏହି ଗୁଣମାନ ସବୁବେଳେ ମିଶ୍ର ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ନାନା ଆଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରି ସ୍ନିଗ୍ଧତା ଓ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ମା, ବାପା, ଓ ପରିବାରକୁ ଖୁସି ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ପଡନ୍ତି। ଏହିପରି ନାରୀର ମୂଳ ଭାବ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଯେତେବେଳେ ଏକାତ୍ମକ ହୁଏ, ଏକ ନୂତନ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ନାରଦ, ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କୌଣସି ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ନାହିଁ, କେବଳ ବିରୋଧୀ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଘର ଥିଲେ, ବର୍ଷା ଦିନ ଘରମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଗୁଣମାନ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ନାରୀ ଯୁବତ୍ବ ରୂପେ ସୁନ୍ଦରତା, ଲଜ୍ଜା, ମାଧୁର୍ୟ, ନମ୍ରତା ଓ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଥିଲେ, ସେ ପତିଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଉଥିବା ବେଳେ ସହଧର୍ମିଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ପାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯାହାର ମୂଳ ଭାବ ମୋହ ଓ ଦୁଃଖ ରେ ଅଛି, ଲୋକେ ତାକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ବସିଥିବା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପ ନେଇ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏକ ଦଳ ସେନା ନୀତିବାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଚୋରମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଆଣେ। ଏହିପରି ଗୁଣମାନ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ବିପରୀତ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି, ଯେପରି ଘନ ମେଘ ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଇଁ, ମେଘ ଗରଜନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ଛାଉଁ, ଏହା ତମୋଗୁଣର ରୂପ। କୃଷକମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଦିନ ଅଶୁଭ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବିଜାନ୍ତ ଓ ଜନ୍ତ୍ର ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଖୁସି ଆଣେ। ଯେଉଁମାନେ ଘର ଭଲ ଭାବରେ ଢାକା ନାହିଁ, ଅପରାଧୀ, କିମ୍ବା ଘାସ କାଠର ଝୋପଡ଼ିରେ ରହିଥିବା ଲୋକ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ବର୍ଷା ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଯେ ନାରୀଙ୍କ ପତି ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋହରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଗୁଣ ନିଜ ନିଜ ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିପରୀତ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏବେ ଶୁଣ, ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କଣ: ସତ୍ତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ହଳକା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସ୍ପଷ୍ଟ। ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଯଦି ହଳକା ଓ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବିଷୟକୁ ଧରିନଥାନ୍ତି, ତେବେ ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ବୁଝିବା। ଜେମିତି ଉବାସ, ଦେହର ଜଡତା, ଉନ୍ମାଦ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ରଜସ୍ ପ୍ରଧାନ। ଯେଉଁ ଦେହରେ ରଜସ୍ ବେଶି, ସେ ମନେ ଅସ୍ଥିର, ବିବାଦ କରିବାକୁ ଚାହାଏ, କିଛି କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାଏ। ଏପରି ଲୋକ ଅତି ଅସ୍ଥିର ମନର ଅଧିକ ଆଗ୍ରହ ଥାଏ, ଶିକ୍ଷକ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାର ବାଧା ଆସିଲେ, ସେ ତମସ୍ ରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏବେ ଦେହ ଭାରୀ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଘୁମ ମଧ୍ୟ ନ ଆସେ। ନାରଦ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପିତାଜୀ, ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇ ଏକଠା ଥିଲେ କିପରି ନିରନ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି? ସେମାନେ ବିପରୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏକଠା କାମ କରନ୍ତି କିପରି?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ନାରଦ, ଏହା ଏପରି ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ତାହାର ତେଲ, ବତି ଓ ଅଗ୍ନି ସେମାନେ ବିପରୀତ ହୋଇ ଏକଠା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ତେଲ ଅଗ୍ନି ସହ ବିପରୀତ, ବତି ତେଲ ଓ ଅଗ୍ନି ସହ ବିପରୀତ, ତଥାପି ସେମାନେ ଏକଠା ଥିଲେ ଦେଖିବାକୁ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ଗୁଣମାନ ଏକଠା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।” ଏହିପରି ଭାବେ ନାରଦଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାସଦେବ କୁହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ମହାମାୟା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଟିରୁ ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଶଚୀପତି, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ବସୁମାନେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, କୁବେର, ଜଳପତି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୂଷା, ସେନାନୀ ଓ ବିନାୟକ—ସମସ୍ତେ ଏହି ମହାମାୟାଙ୍କ ଲୀଳାର ଅଂଶ।’’ ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ବ୍ୟାସଦେବ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାରଦଙ୍କୁ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ ବିଷୟରେ ଖୋଲାସା କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଗ୍ରହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଦେଲେ।