ଏକ ସମୟର କଥା, ନାରଦ ମହାମୁନି ତାଙ୍କ ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି, ତିନି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଉତ୍ସୁକତା ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଧନର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏବଂ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣର ଫଳ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦୂର ହୁଏ, ତମସ୍ ମଧ୍ୟ ଦମିତ ରହେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତମସ୍ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ, ସେଠାରେ ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ରହେ ନାହିଁ। ତମସିକ ଆସ୍ଥା ହୋଇଲେ ଧନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସବୁଠାରେ ଶତ୍ରୁତା ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ଦମିତ ହେଲେ, ଲୋକ ରାଗୀ, ଅବିବେକୀ ଓ ଚତୁର ହୋଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା ଆଉ କହିଲେ, ‘ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ କେବେ ଏକାକି ଥାନ୍ତି ନାହିଁ—ନ ସତ୍ତ୍ୱ ଏକା, ନ ରଜସ୍ ଏକା, ନ ତମସ୍ ଏକା। ସବୁବେଳେ ଦୁଇ ଗୁଣ ମିଶି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ରଜସ୍ ବିନା ସତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ବିନା ରଜସ୍ ନାହିଁ; ତମସ୍ ବିନା ଏମାନେ ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତମସ୍ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଗୁଣ ବିନା ଏକାକି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସବୁ ଗୁଣ ପରସ୍ପର ଉପର ନିର୍ଭରଶୀଳ। କେବେ ସତ୍ତ୍ୱ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କେବେ ରଜସ୍ ଦୁଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କେବେ ତମସ୍ ଦୁଇଁ ଉତ୍ପାଦନ କରେ—ଏମିତି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଟିଏ ଚୁଆ ଦ୍ୱାରା ମାଟିର ଭାଣ୍ଡ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ—ଯେପରି ଦେବଦତ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁମିତ୍ର, ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକଠି ହୁଏ। ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଯେପରି ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୁଏ, ସେପରି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଁ ଦୁଇଁ ମିଶି ଥାନ୍ତି। ରଜସ୍ ସହିତ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ରଜସ୍ ଅଛି, ତମସ୍ ସହିତ ଦୁଇଁ ଅଛନ୍ତି।' ନାରଦ ଏ ସବୁ ଶୁଣି କହିଲେ, "ପିତାଜୀ, ଆପଣ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବଢ଼ିଆ ଭାବରେ ଖୋଲାସା କଲେ, ତଥାପି ମୋର ମନ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଷ୍ପତିତ ଅମୃତକୁ ମୁଁ ପୁନି ପୁନି ପିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ବିବେକକୁ ନିକଟରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ମନରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ଆସିପାରିବ।" ତାପରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, "ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ରଜସ୍ ଗୁଣର ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ନାରଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ‘ନାରଦ, ମୁଁ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି, ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ତଥାପି ଯେତେ ଅନୁଭବ କରିଛି, ତାହା କହିବି।’ "ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାକି କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏମାନେ ସବୁବେଳେ ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ତ୍ରୀ ସବୁ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, କାନ୍ତିମୟ ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେଉଁଠି ମା, ବାପା ଓ ପରିବାରକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସହଧର୍ମିଣୀମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ଆଣେ। ଏହି ଭାବେ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏକ ନୂତନ ଚରିତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଏକଠି ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଧରଣର ସ୍ୱଭାବ ଦେଖାଯାଏ। "ନାରଦ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କୁଳ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; କେବଳ ବିପରୀତ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର, ଯୁବତୀ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ମୃଦୁ ଓ ବିନୟଶୀଳ ସ୍ତ୍ରୀ, କାମକଳାର ଜ୍ଞାନ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚଳି, ପତିଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ, ସହଧର୍ମିଣୀମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଯେଉଁଠି ମୋହ ଓ ଦୁଃଖ ସ୍ୱରୂପ, ଲୋକ ତାକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ବସିଥିବା କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପାନ୍ତର ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଭାବ ନେଇଥାଏ। "ଯେଉଁ ଦୁର୍ଜନ ଚୋରଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ, ସେଇ ଚୋର ଦଳ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ଚୋରମାନେ ଏହାରେ ଦୁଃଖ ଓ ବିକଳତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ଏହି ଭାବରେ ଗୁଣମାନେ ପରସ୍ପର ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଟାଳନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଦିନ ଘନ ମେଘରେ ଢାକାଯାଏ, ବିଜୁଳି ଓ ମେଘଗର୍ଜନ ସହିତ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ବର୍ଷା ପୃଥିବୀକୁ ଭିଜାଏ—ଏହାକୁ ତମସ୍ ରୂପ କୁହାଯାଏ। "ଏହି ଦିନ କୃଷକମାନେ ପାଇଁ ଅଶୁଭ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବୀଜ ଓ ଔଜାର ନେଇ ତିଆରି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଖୁସିର କାରଣ। ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘର ଭଲ ଢାକା ନୁହେଁ, ଦୁଃଖୀ, କୁଟିରରେ ବସୁଥିବା, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପତି ଦୂରେ, ସେମାନେ ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏଭଳି, ଗୁଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଥିଲେ ବିପରୀତ ଭାବ ନେଇଥାନ୍ତି। "ଏବେ, ପୁଅ, ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ। ସତ୍ତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ହଲୁକ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦୃଷ୍ଟି ହଲୁକ ଓ ମନ ପବିତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବଳ। ଯେତେବେଳେ ଜମ୍ଭା, ଅଙ୍ଗ ଜଡତା, ଉନ୍ମନ୍ନତା, ଅଶାନ୍ତି ଥାଏ, ସେଉଁଠି ରଜସ୍ ପ୍ରବଳ। ଯେଉଁଠି ରଜସ୍ ବଢ଼ିଯାଏ, ଲୋକ ଝଗଡ଼ା ଚାହେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଇଚ୍ଛା, ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଯିବା ଇଚ୍ଛା ହୁଏ। ଏମିତି ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିଲେ ଅତିରିକ୍ତ ଝଗଡ଼ା ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ଶିକ୍ଷକ ବା ଇଚ୍ଛା ରେ ବାଧା ହେଲେ ଏହା ତମସ୍। ତାପରେ ଅଙ୍ଗ ଭାରୀ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଖାଲି ହୁଏ, ଘୁମ ମଧ୍ୟ ଆସେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ତିନି ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ।" ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମା ତିନି ଗୁଣର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାରିକ ରୂପ ନାରଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।