ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ଯେମିତି ଫସଲକୁ ଟିଡ଼ି ଖାଇଦେଲେ ମଣିଷ ଆଶାହୀନ ହୁଏ, ସେହିପରି କେବେକେବେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କଷ୍ଟ କେବଳ ବେଦନା ଦିଏ, ଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଡବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତି। ସେଇ ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରଜଃ ଓ ତମଃ ଦୁହିଁଠାରୁ ଜୟ ପାଏ; ଯେତେବେଳେ ରଜଃ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ଲୋଭ ସହିତ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କରେ। ତେଣୁ ଏହି ରଜଃ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମଃ ଦୁହିଁଠାରୁ ଉପରେ ଅଧିକାର କରିଥାଏ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତମଃ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ, ସେଉଁପରି ଏହି ତମଃ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜଃ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଦଳିଦିଏ। ଆଜି ମୁଁ ଏହି ତିନି ଗୁଣ କିପରି ପ୍ରଭାବ ପକାଏ, ତାହା ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ସତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ମନ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ଏବଂ ରଜଃ ଓ ତମଃ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ସେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଅନ୍ୟଥା କଦାପି ନୁହେଁ; ସେ ଅସହଜ କଷ୍ଟ ବିନା କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞ କୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ସେଇ ସମୟରେ, ସେ କେବଳ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ; ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ରାଜସିକ ସୁଖ କୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ତାମସିକ ସୁଖ କୁ କଦାପି ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଭାବରେ ପ୍ରଥମେ ରଜଃ ଓ ପରେ ତମଃ ଉପରେ ଜୟ ପାଇ ସେଉଁଠି ସତ୍ତ୍ୱ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ରଜଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରେ, ଧର୍ମର ସ୍ଥାନରେ ରାଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧାରଣ କରେ। ରଜଃ ଦ୍ୱାରା ଧନ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଭୋଗ ହୁଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ତମଃ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ତମଃ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ, ତେବେ ବେଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରହେନାହିଁ। ତାମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଧନ ନଷ୍ଟ କରେ, ସବୁଠାରେ ଶତ୍ରୁତା ରଖି କାମ କରେ, ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେନାହିଁ। ସେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜଃ ଉପରେ ଅଧିକାର କରି, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଅବିବେକୀ ଓ ଚତୁର ହୋଇ, ଅନେକ ଦଶାରେ କାମନାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରେ। କେବେ ଏକ ଗୁଣ ମାତ୍ର ରହେନାହିଁ—ନ ସତ୍ତ୍ୱ, ନ ରଜଃ, ନ ତମଃ; ସବୁବେଳେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ରଜଃ ବିନା ସତ୍ତ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହିଁ; ଏବଂ ରଜଃ ବି ସତ୍ତ୍ୱ ବିନା ନାହିଁ; ତମଃ ବିନା ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତମଃ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଁ ଛାଡ଼ି ଏକାକି ନାହିଁ; ତିନି ଗୁଣ ସବୁବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଏକାପର ଉପର ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, କେବେ ବିଛିନ୍ନ ନୁହେଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କାରଣ ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାଭ। କେବେ ସତ୍ତ୍ୱ ରଜଃ ଓ ତମଃ କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କେବେ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମଃ କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କେବେ ତମଃ ଦୁଇଁକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହିପରି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଯେମିତି ମାଟିଁ ଦ୍ୱାରା ମାଟିଁ ଦେଉଳ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣମାନେ ବୁଦ୍ଧିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ଯେମିତି ଦେଵଦତ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁମିତ୍ର, ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଯେପରି ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ରଜଃ ସହିତ ସତ୍ତ୍ୱ, ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ରଜଃ, ତମଃ ସହିତ ଦୁହିଁ ଥାଏ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ନାରଦ କହିଲେ, “ପିତାଜୀ, ଆପଣ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାଭ ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି; ତଥାପି ମୋ ମନ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କର ବାଣୀ ମଧୁରାମୃତ ଭଳି। ଦୟାକରି ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିବେକ ମୋତେ ଖୋଲି କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପରାମ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବି।” ତାହା ପରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ପିତା, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ରଜଃ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—‘ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୁଣମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ କହିବି; ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣେନାହିଁ, ତଥାପି ଯେତେ ଅନୁଭବ କରିଛି, ସେଉଁଠି କହିବି। ସତ୍ତ୍ୱ ଏକାକି କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ସେମାନେ ସମ୍ମିଶ୍ର ରୂପରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେମିତି ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଧାରଣ କରି, ମନୋହର ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପତିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ; ସେଉଁଠି ସେ ମା, ବାପା, ଓ ପରିବାରକୁ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ସହଧର୍ମିଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢ଼ତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ନାରୀ ସ୍ୱଭାଭ ଦ୍ୱାରା, ରଜଃ ଓ ତମଃ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଧରଣର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଆସଲେ, ରଜଃ ଓ ତମଃ ଦ୍ୱାରା ନାରୀର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଁ ଯୋଗ ହେଲେ ଅଲଗା ଧରଣର ସ୍ୱଭାଭ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କର ନିଜର ଭାବ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ, କେବଳ ବିପରୀତ ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେମିତି ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯୁବତୀ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ଓ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ ନାରୀ ନମ୍ରତା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, କାମଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ପତିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ ଓ ସହଧର୍ମିଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ନାରୀର ସ୍ୱଭାଭ ମୂଢ଼ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଲୋକ ତାକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅଛି ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଲେ ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ଚୋରମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସେନା ସଜ୍ଜନମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ବ୍ୟାକୁଳତା ଆଣେ। ସ୍ୱଭାଭ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବିପରୀତ ଧାରଣାକୁ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି, ଯେମିତି ଘନ ମେଘରେ ଦିନ ଅନ୍ଧକାର ହୁଏ, ତଡ଼ିତ ଓ ମେଘଗର୍ଜନ ସହିତ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ବର୍ଷାପାତ ହେଉଛି—ଏହି ତମସିକ ସ୍ୱଭାଭ ରୂପ।