ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ପରେ, ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଗାଇ, ଏହି ସ୍ଥଳକୁ ଯାଇଥାଏ ଏବଂ ଯେପରିକି ଶୁଣିଥିଲେ, ସେପରି ଦେଖିଥାଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, କ୍ରିୟାନୁଷ୍ଠାନ କରି, ରାଜସିକ ଭାବରେ ଦାନ କରି, କିଛି ଦିନ ରାଜସିକ ଗୁଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ତା’ପରେ, ଅଟୁଟ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇନଥିବା, ଆଗ୍ରହ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଏ ଏବଂ ପୁର୍ବର ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ। ମହାର୍ଷି, ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଭବ କରାଯାଇନାହିଁ, ତାହା ଶୁଣିବା ମାତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନର ଫଳ ଦେଇନାହିଁ; ନାରଦ, ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ, ତାହା ଫଳହୀନ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ତା’ର ପାପମୁକ୍ତତାରେ ଅଛି, ଯେପରି ଏହି ଜଗତରେ ଚାଷ କରି ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ତାହାକୁ ଉପଭୋଗ କରିବାର ଅଧିକାର ମିଳେ। ପାପୀ ଶରୀରର ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି ଅଭିଳାଷା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା, ଦ୍ୱେଷ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅଭିମାନ। ନାରଦ, ଏହିଗୁଡିକ ହେଉଛି ପାପ — ଇର୍ଷ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରା, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଅଶାନ୍ତି; ଯେପରିଏଁ ଏହିଗୁଡିକ ଶରୀରରୁ ନିକଳିନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟ ପାପରେ ବାନ୍ଧି ରହିଥାଏ। ଯଦି ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ ପରେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଗୁଣ ଶରୀରରୁ ନିକଳିନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଉଦ୍ୟମ ଫଳହୀନ — ଚାଷୀର ପରି ଶ୍ରମ କରି ମିଳିନଥିବା ଫଳ। କଠିନ ଶ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର, ଚାଷ କରିବାକୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଜମି, ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ମାଞ୍ଜି ଅଙ୍କୁରିତ କରାଯାଇଛି — ଏହି ଚାଷ ଜୀବିକାକୁ ଉପକୃତ କରିଥାଏ। ଦିନ ଓ ରାତି, ଫଳ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ନିରନ୍ତର ଶ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଚାଷୀ ତା’ର ରକ୍ଷା କରିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଶୀତ ଋତୁରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁମିବାକୁ ପଡିଲେ, ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥାଏ। ଯଦି ସବୁ ଗଛ ପୋକା ଦ୍ୱାରା ଖାଇ ଦିଅଯାଏ ଏବଂ ଚାଷୀ ଆଶାହୀନ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଶ୍ରମ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦେଇନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ତେବେ ନାରଦ, ତା’ର ଫଳ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାରଜନ୍ୟ ବାସନାରୁ ବିରାଗ। ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତି ରାଜସ ଓ ତମସକୁ ଦମନ କରେ; ଯେତେବେଳେ ରାଜସ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ଲୋଭ ସାଙ୍ଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ପରେ ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଦମନ କରେ; ତମସ ଭାରି ହୋଇ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଏହା ପ୍ରବଳ ହୋଇଯାଏ। ତମସ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରାଜସ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହାମାନେକୁ ଦମନ କରେ; ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଦମନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ସତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଏବଂ ମନ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ହୋଇଯିବାପରେ, ଏହା ରାଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବାହ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଅନ୍ୟଥା କରେନାହିଁ; ଏହା କ୍ଷୀଣ ଶ୍ରମରେ ସାଧିତ କର୍ମ, ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଆଗ୍ରହ କରେ। ଏହି ସମୟରେ, ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭୋଗରେ ମাত্ৰ ଆନନ୍ଦ ନେଇଥାଏ; ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ରାଜସିକ ଭୋଗରେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ତମସିକ ଭୋଗରେ ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନୁହେଁ। ଏପରି, ପ୍ରଥମେ ରାଜସକୁ ଦମନ କରି, ପରେ ତମସକୁ, ସତ୍ତ୍ୱ ମাত্ৰ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଏହା ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ରାଜସ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ରାଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟ କର୍ମ କରେ। ରାଜସ ଦ୍ୱାରା ଧନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ରାଜସିକ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ତମସ ମଧ୍ୟ ଦମିତ ହୁଏ। ତମସ ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରବଳ ହେଲେ, ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରହିନାହିଁ। ତମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନୁସାରେ ଧନ ହାରାଯାଏ; ସେ ସବୁଠି ଶତ୍ରୁତା ନେଇ କର୍ମ କରେ ଓ ଶାନ୍ତି ପାଇନାହିଁ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରାଜସକୁ ଦମନ କରି, କ୍ରୋଧିତ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚତୁର୍ୟ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ କର୍ମ କରେ। କେବେ କେବି ସତ୍ତ୍ୱ ମାତ୍ର ରହିନାହିଁ, ରାଜସ ମାତ୍ର ରହିନାହିଁ, ତମସ ମାତ୍ର ରହିନାହିଁ; ଏହି ଗୁଣମାନେ ସଦା ଦ୍ୱୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ରାଜସ ଛଡ଼ି ସତ୍ତ୍ୱ ରହିନାହିଁ; ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ି ରାଜସ ରହିନାହିଁ; ତମସ ଛଡ଼ି ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ମିଳିନାହିଁ। ତମସ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ଛଡ଼ି କେବେ ଏକା ନୁହେଁ; ସବୁ ଦ୍ୱୟ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ସବୁ ଗୁଣ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, କେବେ ଅଲଗା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, କାରଣ ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦନର ଗୁଣରେ ଅଛନ୍ତି। କେବେ କେବି ସତ୍ତ୍ୱ ରାଜସ ଓ ତମସକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; କେବେ କେବି ରାଜସ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। କେବେ କେବି ତମସ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରାଜସକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏମିତି ଏମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରି। ଏହି ଗୁଣମାନେ ଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ଦେବଦତ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁମିତ୍ର, ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି। ଯେପରି ଜନନୀ ଓ ପିତା ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଦ୍ୱୟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଏମିତି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱୟ ଭାବରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ। ରାଜସ ଦ୍ୱୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି; ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱୟରେ ରାଜସ ଅଛି; ତମସ ଦ୍ୱୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରାଜସ ଉଭୟ ଅଛି। ନାରଦ କହିଲେ: ଏପରି, ମୋ ପିତା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ; ତଥାପି ଶୁଣିବା ପରେ ମୁଁ ପୁନି ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି। ନାରଦ କହିଲେ: ପିତା, ଆପଣ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି; ତଥାପି ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରବାହିତ ଅମୃତକୁ ପିଉଛି। ଦୟାକରି ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିବେକକୁ ଏଭଳି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋ ମନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ କୁ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ରାଜସିକ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହାତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।