ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଶ୍ରୀହରି କହିଲେ—"ନାରଦ, ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ମଦ ଏବଂ ଅଭିମାନ। ଜେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ରଜୋଗୁଣକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି। ଏହିପରି, କଳା ରଙ୍ଗକୁ ତମୋଗୁଣର ଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ମୂଢ଼ତା, ନିରାଶା, ଆଳସ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନ, ନିଦ୍ରା, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ତମୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ବିବାଦ, କଞ୍ଜୁସି, କପଟ, କ୍ରୋଧ, ଅସମତା, ଅତିନାଷ୍ଠିକତା ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଦେଖିବା। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ତମୋଗୁଣକୁ ଚିହ୍ନିବେ, କାରଣ ତମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ସହିତ ଜଡିତ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ, ରଜସକୁ ସଦା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତମସକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଏକାପରି ଏକା ଉପରେ ଜୟ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଏବଂ ତମସ୍ କେବେ ଏକା ଥାଏ ନାହିଁ; ସେମାନେ ସଦା ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହିପରି ସମ୍ପୃକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ କିପରି ଏକାପରି ଏକ ମିଶିଯାଏ ଏବଂ ବିକାଶ ପାଏ, ଏହାକୁ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି, ନାରଦ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ସୁନ; ଏହା ଜାଣିଲେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଯାହା କହିଛି ତାହା ଜ୍ଞାନ, ଅନୁଭୂତି ଓ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଦେଉଛି। ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା ଓ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା କେବଳ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହୁଏନାହିଁ, ରୂପାନ୍ତର ଘଟିନାହିଁ। ଏକ ତୀର୍ଥକୁ ଶୁଣିବା, ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଓ ରଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଲୋକ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲେ ସେପରି ଦେଖନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ଦାନ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ କିଛିଦିନ ରଜସିକ ଭାବରେ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରି ଆସନ୍ତି ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ନାରଦ, ଯାହା କେବଳ ଶୁଣାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ, ତାହା ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନର ଫଳ ଦିଏନାହିଁ; ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ, ତାହା ଫଳହୀନ। ନାରଦ, ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ତାହାର ପାପମୁକ୍ତିରେ ଅଛି, ଯେପରି ଚାଷକୁଳିର ଫଳ ହେଉଛି ତାହାର ଉତ୍ପାଦିତ ଅନ୍ନ ଉପଭୋଗ କରିବା। ଏହି ଦେହର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନେକ ପାପ ରୂପାନ୍ତର ହେଉଛି—କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା, ଦ୍ୱେଷ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର। ଏହିପରି ଇର୍ଷ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ର୍ୟା, ଅସହନଶୀଳତା ଓ ଅଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ପାପ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୋଷ ଦେହରୁ ବିଦାୟ ହୁଏନାହିଁ, ଲୋକ ପାପରେ ବନ୍ଧିତ ରହିଥାଏ। ଯଦି ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ ପରେ ଏହି ଦୋଷ ଦେହରୁ ବିଦାୟ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ସେୟି ପ୍ରୟାସ ନିର୍ଥକ, ଯେପରି ଚାଷୀର କଷ୍ଟ ଫଳ ଦିଏନାହିଁ। ଏକ ଖେତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଅଧିକ କଷ୍ଟ ଦିଆଯାଏ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବୀଜ ବୋପାଯାଏ, ଏହିପରି ଉପାର୍ଜନ ଉପଯୁକ୍ତ। ଦିନ ଓ ରାତି ସେ କଷ୍ଟ କରେ, ଫଳ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ହୁଏ, ଖେତକୁ ରକ୍ଷା କରେ; କିନ୍ତୁ ଶୀତ ଋତୁରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଇଲେ ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ବିପଦରେ ପଡ଼େ। ଯଦି ସମସ୍ତ ଫସଲ ଟିଡି ପୋକରେ ଖାଇଦେଉଛି ଏବଂ ସେ ପୁନି ନିରାଶ ହୁଏ, ଏଭଳି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଦୁଃଖ ଦିଏ କିନ୍ତୁ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର ଜନିତ ବିଷୟରୁ ବିରକ୍ତି। ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରଜସ ଓ ତମସକୁ ଦମନ କରାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ରଜସ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ଲୋଭ ଓ ତାହାର ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ତାହା ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଦମନ କରେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତମସ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ ଏବଂ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ତେବେ ଏହି ତମସ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ ସହିତ ମିଶି ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରେ। ଏହି ଦମନ କିପରି ହୁଏ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ମନ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ମନ ରଜସ ଓ ତମସ ଜନିତ ବାହ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ମନ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଜନିତ ବିଷୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛିକୁ ନୁହେଁ; ଏହା କେବଳ ଅସ୍ଥାନ୍ତି ବିନା କୃତ କର୍ମ, ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ। ଏହି ସମୟରେ ସେ କେବଳ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ; ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ରଜସିକ ଭୋଗରେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ତମସିକ ଭୋଗରେ କେବେ ନୁହେଁ। ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରଥମେ ରଜସକୁ ଦମନ କରି, ପରେ ତମସକୁ ଦମନ କଲେ, କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ରହିଯାଏ ଓ ସେହି ସତ୍ତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ରଜସ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ରଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନୁସରେ ଚାଲିଥାଏ। ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଧନ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଭୋଗ ହୁଏ; ଏହିପରି ଚାଲିଲେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦୂର ହୁଏ ଓ ତମସ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ତମସ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଲୋକ ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖେନାହାନ୍ତି। ତମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ସେ ଧନ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ, ସବୁଠି ଶତୃତା ଦେଖାଏ ଓ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସକୁ ଦମନ କରି, କ୍ରୋଧୀ, ଅବିବେକୀ ଓ କପଟୀ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। କେବେ ମାତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱ, କେବେ ମାତ୍ର ରଜସ, କେବେ ମାତ୍ର ତମସ ଏକା ଚଳିଥାଏନାହିଁ; ଏହି ଗୁଣ ସଦା ମିଶ୍ର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବ ରଖନ୍ତି। ରଜସ ବିନା ସତ୍ତ୍ୱ ରହିନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ବିନା ରଜସ ନାହିଁ; ତମସ ବିନା ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ, ନାରଦ। ତମସ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ଛାଡ଼ି ଏକା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।