ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ନାରଦ, ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୋର ନିଜ ଦେହ ‘ସୂତ୍ର’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ବିଷୟରେ କହିବି। ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ବୋଲନ୍ତି। ସେହି ତନ୍ମାତ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ମିଶ୍ରଣର ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତରେ କହିବି। ପ୍ରଥମେ, ରସର ସାରକୁ ଏବଂ ମନକୁ ଧାରଣ କରି, ଜଳ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ତାହା ଭାବିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ, ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ସେଉଁଠି ମିଶାଇ ରସର ସାର ତିଆରି କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନ ଏବଂ ଚେତନା ପ୍ରକାଶ ପାଇ, ଚେତନାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ବୋଧ ରୂପେ ଅନୁଭୂତି ହେଲେ, ଆଦିନାରାୟଣଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ, ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସଂକୋଚିତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ପ୍ରକାଶ ପାଇ, ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଆକାଶର ଗୁଣ କେବଳ ଧ୍ୱନି, ବାୟୁର ଦୁଇଟି ଗୁଣ—ଧ୍ୱନି ଓ ସ୍ପର୍ଶ। ଅଗ୍ନିର ତିନିଟି ଗୁଣ—ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ଓ ରୂପ। ଜଳର ଚାରିଟି ଗୁଣ—ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ଓ ରସ। ପୃଥିବୀର ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ—ସ୍ପର୍ଶ, ଧ୍ୱନି, ରସ, ରୂପ, ଓ ଗନ୍ଧ। ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଂଶ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏବଂ ଏଠାରେ ଚଉରାସି ଲକ୍ଷ ଯୋନି ରହିଛି। ଏଠାରେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବିବରଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ, ମୁଁ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏବେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା କେମିତି ଅଛି। ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦର ଗଠନ, ଯାହା ସନ୍ତୋଷ ଓ ସୁଖ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସରଳତା, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କ୍ଷମା, ଏବଂ ଧୃତି—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ। ଦୟା, ଲଜ୍ଜା, ଶାନ୍ତି, ଏବଂ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବିଚଳ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ଓ ତାମସିକ। ରାଗ ରଙ୍ଗକୁ ରଜସ୍ ବୋଲାଯାଏ, ଯାହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷ ଆଣେ, କାରଣ ଏହା ଦୁଃଖର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଦ୍ୱେଷ, ଶତ୍ରୁତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅହଂକାର, ଆଶା, ଓ ନିଦ୍ରା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ରଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଗୁଣ। ଅଭିମାନ, ମଦ ଓ ଦମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ରଜସ୍ ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ରଜସ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। କଳା ରଙ୍ଗକୁ ତାମସ୍ ବୋଲାଯାଏ, ଯାହା ମୋହ ଓ ନିରାଶା, ଏବଂ ଆଳସ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନ, ନିଦ୍ରା, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ଆଣେ। ବିବାଦ, କଞ୍ଜୁସି, ଧୂର୍ତ୍ତତା, କ୍ରୋଧ, ଅସମତା, ଅତି ନାସ୍ତିକତା, ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଦୋଷ ଦେଖିବା—ଏହି ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତାମସ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ତାମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁମାନେ ମଙ୍ଗଳ ଚାହନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ, ରଜସ୍କୁ ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ, ଓ ତାମସ୍କୁ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ପରସ୍ପରକୁ ଦମନ କରେ ଓ ବିରୋଧ କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକାଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତାମସ୍ କେବେ ଏକାକି କୌଣସିଠି ଥାଏନାହିଁ, ସବୁବେଳେ ଏହି ତିନିଟି ମିଶିଥାଏ, ଏହିପରି ଏହାମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ମୁଁ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ମିଶ୍ରଣ ଓ ବିସ୍ତାର ବିଷୟରେ କହିବି, ନାରଦ, ଏହା ଜାଣିଲେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ। ଏଠି ଆଶଙ୍କା କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ, ଯାହା ଜଣାଯାଏ, ଅନୁଭୂତି ଓ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଫଳ ମିଳେ। ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଓ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ତୀବ୍ର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ, ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ରଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏଠିକୁ ଯିବାଓ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ଶୁଣିଥିବା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, କ୍ରିୟା କରି, ଦାନ ଦେଇ, ଏବଂ ରଜସିକ ଭାବେ କିଛି ସମୟ ରହିଥାଏ, ମନ ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ। ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇନଥିଲେ, ଆଶା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଘରକୁ ଫେରି ଆଗୁଆ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ। ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଶୁଣିଲେ କିନ୍ତୁ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; ନାରଦ, ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଶୁଣି ନାହିଁ, ତାହା ଫଳହୀନ। ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ପାପ ଦୂର କରିବାରେ ଅଛି, ଯେପରି ଜଗତରେ ଚାଷ କରି ଧାନ ଭୋଗ କରାଯାଏ। ପାପୀ ଦେହର ପରିଣାମ—କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା, ଦ୍ୱେଷ, ଆସକ୍ତି, ଓ ମଦ। ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, କ୍ଷୁଦ୍ରତା, ଅଶାନ୍ତି—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ଦେହରୁ ଯାଏନାହିଁ, ମଣିଷ ପାପରେ ବନ୍ଧି ରହିଯାଏ। ଯଦି ଏକ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ପରେ ଏହି ଦୋଷ ଦେହରୁ ଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ, ଯେପରି ଚାଷୀର କଷ୍ଟ ଫଳ ନ ଦେଇଥାଏ। କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଚାଷ କରାଯାଏ, ଦୁର୍ଲଭ ମୂଳ୍ୟବାନ ମାଟି ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଚାଷବିଜ ଦିଆଯାଏ—ଏହିପରି ଉପାର୍ଜନ ଲାଭଦାୟକ। ଦିନ ରାତି କଷ୍ଟ କରି, ଫଳ ପାଇଁ ଆଶା କରି, ସେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରେ; କିନ୍ତୁ ଶୀତକାଳରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଇଲେ, ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଥାଏ।