ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କଥା କହିଲେ—“ତମସ ଗୁଣର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦଶଟି ଉପାଦାନ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତାହା ତମସିକ ଅହଂକାରର ଉତ୍ପାଦନ ହେଉଛି, ଏହି ଉତ୍ପାଦନ ତାହାର ପରମ୍ପରା ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ। ଏବେ ମୋଠୁ ରଜସ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ: କାନ, ଚମ୍ମ, ଜିଭ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ନାକ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସେହିପରି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ବାଣୀ, ହାତ, ପା, ଗୁଦ ଓ ଲିଙ୍ଗ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ ଓ ଉଦାନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ। ଏହି ପନ୍ଦରଟି ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରଜସିକ ଉତ୍ପାଦନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଏହି ଉପକରଣଗୁଡିକ କର୍ମ ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ ହୋଇଛି; ତାଙ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଧାର ଚେତନାର ଅବିରତି ଭାବରେ କହାଯାଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିର ଉପାଦାନ ହେଉଛି—ଦିଗ୍, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀ। ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପଞ୍ଚ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ର ଦେବତା ଅଛନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ଚତୁର୍ଥ ଭାବରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ଅନ୍ତଃକରଣ—ବୁଦ୍ଧି ଆଦିରେ ଚାରି ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ର ଦେବତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ମନ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ମିଶି ପନ୍ଦରଟି ହୁଏ; ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପାଦନକୁ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ପାଦନ କୁହାଯାଏ। ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି; ଜ୍ଞାନର ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନିରାକାର ମୂଳ କାରଣ ଭାବରେ ଅଛି। ଧ୍ୟାନରେ ଅଭ୍ୟାସୀ ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ହେଉଛି ପୁରୁଷର ଶରୀର। ମୋର ଶରୀରକୁ ‘ସୂତ୍ର’ କୁହାଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମନ୍—ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ନାରଦ, ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର ହୃଦୟରେ ଶୁଣ, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପାଦାନଗୁଡିକ ତନ୍ମାତ୍ରା। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡିକୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ଚିନ୍ତନ କରିବାରେ ପଞ୍ଚ ସ୍ଥୂଳ ଉପାଦାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାର ସଂଯୋଜନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପ୍ରଥମେ ରସର ସାର ନେଇ, ମନରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନର ଅଂଶଗୁଡିକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ନେଇ, ସେଗୁଡିକୁ ଜଳରେ ମିଶାଇ ରସର ଉତ୍ପତ୍ତି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଉପାଦାନ ଓ ଚେତନାର ବିଭାଜନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, ଚେତନାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଭାବନା ଉପଜେ। ଏହା ଅନୁଭବ ହେଲେ, ନାରାୟଣ ପ୍ରଥମିକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେହିବେଳେ ସେ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ପରିଚୟ ମିଳେ। ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଗଢ଼ି ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିଭାଗ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲାବେଳେ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡିକ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିଜ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ବଢ଼ିଥାଏ। ଆକାଶର ଗୁଣ କେବଳ ଏକଟି—ଶବ୍ଦ; ବାୟୁର ଦୁଇଟି—ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ; ଅଗ୍ନିର ତିନିଟି—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ; ଜଳର ଚାରିଟି—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ; ଭୂମିର ପାଞ୍ଚଟି—ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ, ରସ, ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧ। ଏହି ସଂଯୋଜନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଂଶ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ଏଠି ଅଠାଉରି ଚଉଡ଼ି ହଜାର ପ୍ରଜାତିର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ଗୁଣର ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ନାରଦ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଗୁଣର ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଶୁଣ। ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ, ସନ୍ତୋଷ ଓ ଶାନ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସାଧାରଣତା, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଖ୍ଷମା ଓ ଦୃଢ଼ତା—ଏହି ଗୁଣ ସତ୍ତ୍ୱର ଚିହ୍ନ। ଦୟା, ଲଜ୍ଜା, ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱର ଅଚଳ ଅନୁଭୂତି ଉପଜେ। ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ—ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରଜସିକ ଓ ତମସିକ। ଲାଲ ରଙ୍ଗ ରଜସ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କିନ୍ତୁ ଅସନ୍ତୋଷ ଆଣେ; ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଉପଜେ। ଦ୍ୱେଷ, ଶତ୍ରୁତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅଭିମାନ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ନିଦ୍ରା—ଏହି ଗୁଣ ରଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଚିହ୍ନ। ଗର୍ବ, ମଦ ଓ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ରଜସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ରଜସକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। କଳା ରଙ୍ଗ ତମସ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ; ଏହା ଭ୍ରମ, ନିରାଶା, ଆଳସ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନ, ନିଦ୍ରା, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ଉପଜାଏ। ଝଗଡ଼ା, କଞ୍ଜୁସୀ, ଧୂର୍ତ୍ତତା, କ୍ରୋଧ, ଅସମାନତା, ଅତି ନାସ୍ତିକତା ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ତମସକୁ ସଦା ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ; ତମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ହାନି କରିବା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ, ରଜସକୁ ସଂୟମ କରିବା ଉଚିତ ଓ ତମସକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ପରସ୍ପରକୁ ଅପହରଣ କରନ୍ତି, ବିରୋଧ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଏକାପର ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ ଓ ତମସ କେବେ ଏକାଉଁ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ସଦା ମିଶ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଏକାପର ନିର୍ଭର। ମୁଁ ଏହି ଗୁଣର ପରସ୍ପର ସଂଯୋଜନ ଓ ବିସ୍ତାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଶୁଣ, ନାରଦ, ଏହା ଜାଣିଲେ ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠି କେବେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କହିଛି, ତାହା ଜାଣିବା, ଅନୁଭବ କରିବା ଓ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଫଳ ମିଳେ। ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା ଓ ଅନୁଭବ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଉପଜେ ନାହିଁ।