ଏକ ସମୟରେ, ନାରଦ ମହାର୍ଷି ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଗୁଣମାନେ ଯେଉଁ ମନକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ, ସେ ଗୁଣରହିତକୁ କିପରି ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମନ କିପରି ଅହଂକାରରହିତ ହେବ?" ପ୍ରଭୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଗୁଣମାନେ ଠାରୁ ଅଲଗା ହେଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ଦୃଷ୍ଟି ଆସିପାରିବ ନାହିଁ; ଅହଂକାର ନଥିଲେ ମନରେ ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ।" ତେବେ ନାରଦ କହିଲେ—"ହେ ଦେବଦେବ, ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାରର ସ୍ୱଭାବ ଏକେକ୍କରେ ମତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଏବଂ ତମସ୍—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଅଲଗା ଅଲଗା ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ? ଯାହା ଜାଣିଲେ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି, ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ମତେ କହନ୍ତୁ ଓ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।" ତାହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ହେ ନିର୍ମଳ ନାରଦ, ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତିନିଟି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି—ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟାର ଶକ୍ତି, ଓ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶକ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ସହିତ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, ରଜସ୍ ଗୁଣ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି, ଏବଂ ତମସ୍ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହିତ ଜଡିତ।" "ଏବେ ତୁମେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣ। ତମସ୍ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତିରୁ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ କୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ। ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ, ଅଗ୍ନିର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ, ଜଳର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ରସ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ତମସିକ୍ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଦଶଟି ମିଶି ତମସିକ୍ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗଠନ କରନ୍ତି।" "ଏବେ ମୋଠାରୁ ରଜସିକ୍ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିର ସୃଷ୍ଟି ଶୁଣ—କାନ, ଚର୍ମ, ଜିଭ, ଆଖି ଏବଂ ନାକ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ସେପରି, ବାକ୍, ହସ୍ତ, ପାଦ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ; ଏହି ପନ୍ଦରଟି ମିଶି ରଜସିକ୍ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗଠନ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଉପକରଣ ଏବଂ ଏହାର ମୂଳ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।" "ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦିଗ୍, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପାଞ୍ଚ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା—ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ; ଅନ୍ତଃକରଣ (ବୁଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଚାରି ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ମନ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତେ ମିଶି ପନ୍ଦରଟି ହୁଏ, ଏହି ସତ୍ତ୍ୱିକ୍ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।" "ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦରୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ଜ୍ଞାନର ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନିରାକାର, ଯାହା କାରଣ ଭାବେ ଅଛି। ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିବା ଉପାସକଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ଦେହର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ପୁରୁଷର ଦେହ କୁହାଯାଏ। ମୋର ନିଜ ଦେହକୁ 'ସୂତ୍ର' (ଧାଗା) କୁହାଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।" "ନାରଦ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ; ଯାହା ଶୁଣି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ତନ୍ମାତ୍ର କୁହାଯାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଯେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏପରି—ପ୍ରଥମେ ରସର ସାର ଏବଂ ମନରେ ଏହାକୁ ଯେପରି ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଭାବିବା। ତାପରେ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଅଂଶକୁ ନେଇ ଏହାକୁ ମିଶାଇ ଜଳର ରସ ସାର ତିଆରି କରାଯାଏ।" "ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଚେତନାର ଭେଦ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲେ, ଚେତନା ପ୍ରବେଶ କଲେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ବୋଧ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ 'ଭଗବାନ' କୁହାଯାଏ। ପରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଘନୀଭୂତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭେଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।" "ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ; ବାୟୁର ଦୁଇଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ; ଅଗ୍ନିର ତିନିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ; ଜଳର ଚାରିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ; ପୃଥିବୀର ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟେ।" "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡର ଅଂଶ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠି ୮୪ ଲକ୍ଷ ଯୋନି ଥିବା କୁହାଯାଏ।" ଏଠାରେ ନାରଦ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଗୁଣମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା କେମିତି?" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ନାରଦ, ତୁମେ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ପଚାରିଲ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ଏବେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମନ ଦେଇ ଶୁଣ।" "ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣକୁ ଆନନ୍ଦର ଗଠନ ବୋଲି ବୁଝିବା; ଏହା ସୁଖ ଓ ତୃପ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସରଳତା, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଖ୍ଷମା, ଧୃତି, କରୁଣା, ଲଜ୍ଜା, ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ—ଏହି ଗୁଣମାନେ ସତ୍ତ୍ୱର ଅବିଚଳ ଅନୁଭୂତିକୁ ଦେଇଥାଏ।" "ଶ୍ରଦ୍ଧା ତିନି ପ୍ରକାରର—ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରଜସିକ ଓ ତାମସିକ। ରଜସ୍ ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍; ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ଅସନ୍ତୋଷ ଆଣେ, ଯେହেতୁ ଏହା ଦୁଃଖ ସହିତ ଜଡିତ। ଦ୍ୱେଷ, ଶତୃତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅଭିମାନ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ନିଦ୍ରା—ଏହି ଗୁଣମାନେ ରଜସିକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଲକ୍ଷଣ।" ଏପରି ଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁଶାସନ ଦେଲେ, ଯାହା ଶୁଣି ଜ୍ଞାନୀ ମୁକ୍ତିର ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।