ଏକ ଦିନ ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜଣାଇଲେ, "ନାରଦ, ନିର୍ଗୁଣ ଶକ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ପୁରୁଷ—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାନ୍ତି ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ଦୁଇଟି ଆଦି ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ସଦା ଅବିନାଶୀ; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା କଦାପି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଥିବା ଚେତନା ହେଉଛି ପରମାତ୍ମା, ନାରଦ; ଏହି ଚେତନା ଅବିନାଶୀ ଆଲୋକ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଠି ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏମାନେ ବିନା କିଛି ନୁହେଁ। ଦେହରେ ସଦା ଏମାନେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ସଦା ଏକାଠି, ଅବିନାଶୀ, ଏକ ରୂପରେ, ଚେତନ ଓ ନିର୍ଗୁଣ, ଶୁଧ୍ଧ। ଏହି ଶକ୍ତି ହେଉଛି ପରମାତ୍ମା, ଏବଂ ପରମାତ୍ମା ହେଉଛି ଏହି ଶକ୍ତି; ନାରଦ, କୌଣସି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଫାତ୍ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଫାତ୍ ବିଷୟରେ, ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ପଠିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିରାଗ ନଥିଲେ କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ନାରଦ, ଏହା ବିନା, ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ? ଗୁଣମୟ ଜନ ନିର୍ଗୁଣକୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କିପରି ଦେଖିପାରିବ? ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ମନରେ ଗୁଣମୟକୁ ଚିନ୍ତନ କର। ବିଲି ଦ୍ୱାରା ଝିଅ ଝିଅ ଦେଖିବା ପରି, ଜିହ୍ୱା କେବଳ ତିତିଳା ରସ ଅନୁଭବ କରେ, ସତ୍ୟରସ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଚକ୍ଷୁ ଓ ରୂପ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ। ଗୁଣମୟ ମନ କିପରି ନିର୍ଗୁଣକୁ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ବିନା କିପରି ହେବ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁଣ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଆସିପାରିବ ନାହିଁ; ଅହଂକାର ନାହିଁ ହେଲେ, ମନରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ। ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଦେବତା ମହାଶୟ, ତିନିଟି ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ତିନି ରୂପର ଅହଂକାର ଏକାଠି ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ତିନି; ଏମାନଙ୍କର ଅଲଗା ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଅଛି। ଏମାନେ ଯାହା ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମୁଁ କହିବି, ଏହି ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ଅଲଗା ଭାବରେ କହିବି। ତିନି ଗୁଣର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତିନି; ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି, ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି।" "ସତ୍ତ୍ୱ ସହ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଯୁକ୍ତ; ରଜ ସହ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି; ତମ ସହ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି—ଏହି ତିନି ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲି। ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କହିବି, ନାରଦ, ଏହା ସତ୍ୟ: ତମସ୍ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ—ଏହି ତିନି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ; ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ, ବାୟୁର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ। ଅଗ୍ନିର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ରୂପ; ଜଳର ଲକ୍ଷଣ ରସ; ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନାରଦ।" "ଏହି ଦଶଟି ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହ ଏକାଠି ହୋଇ, ତମସ୍ ଅହଂକାରର ଉତ୍ପାଦନ; ଏହା ତାହାର ଅନୁକ୍ରମ। ଏବେ ମୁଁ କହିବି ରଜସ୍ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦନ: କାନ, ଚମ୍ମ, ଜିହ୍ୱା, ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା—ଏହି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହି ପଞ୍ଚ କ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ: ବାଣୀ, ହାତ, ପା, ମୁଦ୍ରା, ଲିଙ୍ଗ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଜୀବନ ବାୟୁ; ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଏକାଠି ହୋଇ, ରଜସ୍ ଉତ୍ପାଦନ।" "ଏହି ଏକାଠି କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିର ଉପକରଣ; ଏମାନଙ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଧାର ଚେତନାର ଅନୁକ୍ରମ। ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ, ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ: ଦିଗ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ, ଅଶ୍ୱିନୀ। ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପଞ୍ଚ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା: ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ଅନ୍ତଃକରଣ—ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆଦିରେ ଚାରିଟି ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ମନ ସହ ଏହି ସମସ୍ତ ଏକାଠି ପନ୍ଦରଟି; ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପାଦନ।" "ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା, ପରମାତ୍ମାର ଦୁଇ ରୂପ: ଜ୍ଞାନ ରୂପ, ନିର୍ଗୁଣ, କାରଣ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ଧ୍ୟାନୀ ପାଇଁ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ହେଉଛି ପୁରୁଷର ଦେହ। ମୋ ଦେହକୁ 'ସୂତ୍ର' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ପରମାତ୍ମାର ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।" "ନାରଦ, ଏହି ଶୁଣିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ତନ୍ମାତ୍ରା। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି କରି, ପଞ୍ଚ ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବେ କହିବି। ପ୍ରଥମେ ରସର ସାର ନେଇ, ମନରେ ଏହାକୁ ଜଳର ପରି ଭାବିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଭାଗ ଅଲଗା ଭାବରେ ନେଇ, ଏହି ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳରେ ମିଶାଇ, ରସର ସାର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।" "ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଚେତନାର ବିଭାଜନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ଚେତନାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏହା ଅନୁଭବ ହେଲେ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ, ଆଦି ନାରାୟଣ 'ଭଗବାନ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।" "ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଭାଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ବାୟୁର ଦୁଇ ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ।" ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱ, ଗୁଣ ଓ ଶକ୍ତିର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଧିକ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପାଦନ ବିଷୟରେ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲେ।