ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଆମେ ଏକ ବିଶାଳ ରଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମନୋହର ପଦ୍ମର ସାମ୍ନାକୁ ଗଲୁ। ଏହା ଏକ ବଡ଼ ସାଗର, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁ ଏବଂ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଇ ଦାନବକୁ ମୁରାର ଶତ୍ରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରାଯାଇଥିଲେ, ଏହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଏଉଁ ଦୃଶ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ମୁଁ ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଦେଖିଲି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ।" ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ବ୍ୟାସ ଓ ନାରଦଙ୍କ ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଖୁସି ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ଋଷି ନାରଦ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଏ ମହାପିତା, ଆମେ ଯିଏ ଦେଖିବା ଏବଂ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା, ସେ ପ୍ରଥମ, ଅବିନାଶୀ, ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅଚ୍ୟୁତ ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।" "ଏହି ନିର୍ଗୁଣ ଶକ୍ତି ତିନି ଭାଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୁରୁଷର ସତ୍ୟ ରୂପ କ’ଣ? ମୁଁ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି, ଏଠାରେ ମୁଁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ହୀନ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଦେଖିଥିଲି। ପ୍ରଜାପତି, ସୁପ୍ରିମ୍ ସେଲ୍ଫ୍ ମୋର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି।" "ପିତା, ଆପଣ ଗୁଣମୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ଏବେ ନିର୍ଗୁଣ ଶକ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ପୁରୁଷ କ’ଣ ଦେଖାଯାଏ?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ହସି ଏବଂ ସତ୍ୟ କହିଲେ: "ଋଷି, ନିର୍ଗୁଣର ରୂପ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ବିନାଶଶୀଳ; ତେଣୁ ନିର୍ଗୁଣ ଅରୂପ କିପରି ଦେଖିଯିବ?" "ନିର୍ଗୁଣ ଶକ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ପୁରୁଷ ଦୁଇ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏହି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ପୁରୁଷ ଦୁଇ ଅନାଦି ଏବଂ ଅନନ୍ତ; ଏହି ଆସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଅନାସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।" "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଥିବା ଚେତନା ହେଉଛି ସୁପ୍ରିମ୍ ସେଲ୍ଫ୍, ଏହା ଶାଶ୍ୱତ ଆଲୋକ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ନାନା ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଦୁଇ ଜଣେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ଉପସ୍ଥିତ; ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଏମାନେ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।" "ଏମାନେ ସଦା ଦେହରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସଦା ଏକତ୍ର ଏବଂ ଅବିନାଶୀ; ଦୁଇ ଜଣେ ଏକ ରୂପରେ, ଚେତନ ଆତ୍ମା, ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ପବିତ୍ର। ଏହି ଶକ୍ତି ହେଉଛି ସୁପ୍ରିମ୍ ସେଲ୍ଫ୍, ଏହି ସୁପ୍ରିମ୍ ସେଲ୍ଫ୍ ହେଉଛି ଏହି ଶକ୍ତି; ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଫାତ୍ କିଏ ଜାଣେ ନାହିଁ।" "ନାରଦ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ବେଦ ପଠିଲେ ବି, ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଫାତ୍ ବିନା ବିରାଗ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଚଳନ ଏବଂ ଅଚଳନ, ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଅହଂକାର ନାହିଁ ଥିଲେ, ଶତାବ୍ଦୀ ଚାଲିଗଲେ ବି, କିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ?" "ଗୁଣମୟ ଜଣେ କିପରି ନିର୍ଗୁଣକୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିପାରିବେ? ଶିଳ୍ପୀ, ଆପଣ ମନରେ ଗୁଣମୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ। ଯେପରି ଜିଭ ତିତିକା ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦେଲେ ଏହା ସତ୍ୟ ସ୍ୱାଦ ଜଣାଇପାରେ ନାହିଁ, ଏହି ପରି ଚକ୍ଷୁ ଓ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ।" "ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ମନ କିପରି ନିର୍ଗୁଣକୁ ଜଣିପାରିବ? ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଅହଂକାର ନାହିଁ ଥିଲେ, କିପରି ଏହି ଜଣାଯିବ? ଯେପରି ଗୁଣରୁ ଅଲଗା ହେବା ନାହିଁ ହୁଏ, ସେଯାଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ଆସିପାରିବ ନାହିଁ; ମନରେ ଅହଂକାର ନାହିଁ ଥିଲେ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଆସିପାରେ।" ଏଠି ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଦେବତାଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ, ତିନି ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ଅହଂକାରର ତିନି ରୂପ ଏକାଏକି ଖୋଲା କରନ୍ତୁ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ତିନି, ମହାପୁରୁଷ, ଏମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ନିଜସ୍ୱତା ବିବେଚନା କରନ୍ତୁ।" "ମୁଁ କେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବି, ସେ କହନ୍ତୁ; ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ତିନି ଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତିନି; ମୁଁ କହିବି: ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି, ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି।" "ସତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି; ରଜ ଯୋଗ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି; ତମ ଯୋଗ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ତୁମକୁ ବୁଝାଉଛି।" "ଏବେ ତମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ କହିବି: ତମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତିରୁ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ; ଆକାଶର ଏକ ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ।" "ଅଗ୍ନିର ଏକ ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ; ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ; ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନାରଦ।" "ଏହି ଦଶ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ତମସିକ ଅହଂକାରର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରବାହ।" "ଏବେ ରଜସିକ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦ କହିବି: କାନ, ଚର୍ମ, ଜିଭ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା।" "ଏହି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏବଂ ସମାନ ଭାବେ ପାଞ୍ଚ କ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ: ବାକ୍, ହସ୍ତ, ପାଦ, ଗୁଦ, ଉପସ୍ଥ।" "ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ; ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଏକତ୍ର ହୋଇ ରଜସିକ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ।" "ଏହି ଉପକରଣଗୁଡିକ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛି ଚେତନାର ପ୍ରବାହ।" "ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ: ଦିଗ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀ।" "ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପାଞ୍ଚ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା: ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।" "ଏହି ଭିତରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ଥ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।" "ମନ ସହ ଏହି ସମସ୍ତ ଏକସାଥିରେ ପନ୍ଦରଟି ହୁଏ; ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ସତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ।" "ସ୍ଥୂଳ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ସୁପ୍ରିମ୍ ସେଲ୍ଫ୍ ଦୁଇ ରୂପରେ ଅଛି: ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅରୂପ, ଏହାକୁ କାରଣ ଭାବରେ କହାଯାଏ।