ମହାନ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକାର, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ କେବେ କେବେ ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦରେ ଆଲୋକମୟ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ହାତ ଓ କାନ, ହଜାର ମୁହଁ ଓ ହଜାର ପାଦ ଅଛି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂନ୍ୟକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କିଛି ବିଦ୍ୱାନ୍ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ପରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଆଉ କିଛି କହନ୍ତି ଯେ ସେ କେବଳ ଜଣେ ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ସ୍ୱାମୀ ଓ ପ୍ରଭୁ। ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କୌଣସି ପ୍ରଭୁ ନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନଥିଲା, ଏହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଏହା ସଦା ପ୍ରଭୁ ବିନା, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସଦା ଏପରି; ସେ କର୍ମକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ବୋଲି ପ୍ରକୃତି। ଏପରି କଥା ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନର କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି; ଏହି ସବୁ କଥାରୁ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମୋର ମନ, ଏହି ବିକଳ୍ପଗୁଡିକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ, ମହାମୁନି, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଭେଦରେ ନିଶ୍ଚିତ ରହିପାରୁନାହିଁ। କ'ଣ ଧର୍ମ ଏବଂ କ'ଣ ଅଧର୍ମ, କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ମିଳୁନାହିଁ। ଦେବତାମାନେ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯ୍ୟାତିତ; ତେଣୁ ଧର୍ମର ନିୟମ କେଉଁଠି? ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋର ବଂଶଜ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ— ସେମାନେ ବହୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି; ତେବେ ଧର୍ମର ଅବସ୍ଥା କ'ଣ? ଏହିପରି, ପ୍ରିୟ, ମୋର ହୃଦୟ ବଡ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ମୋର ମନକୁ ସନ୍ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ କର, କାରଣ ଆପଣ ସମର୍ଥ, ମହାମୁନି; ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୃଗମୟ ମୌହର କାଦା ଜଳରେ ବୁଡ଼ୁଛି, ଉଠୁଛି, ପୁଣି ବୁଡ଼ୁଛି—ଏପରି ସମୟରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ମୁଁ ଏକଥାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି, ଏବଂ ସେମାନେ ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ।” ନାରଦ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ୟାସ, ଆଜି ମୁଁ କ'ଣ କହିବି? ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବେ ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର ହୃଦୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ଅନେକ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଳ ହୋଇଥିଲି। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋର ପିତା, ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି, ଏବଂ ସେହି ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲି, ଯାହା ଆଜି ତୁମେ ପଚାରିଛ। ‘ହେ ପିତା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହା ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, କି ବାସ୍ତବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ? କିମ୍ବା ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି? ଠିକ୍ କଥା କୁହନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ। କାହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍, କିଏ ପରମ ସ୍ୱାମୀ? ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରରେ ବିଲିନ୍ନ। ମୋର ମନ ସନ୍ଦେହରେ ବିକ୍ଳ, କୌଣସି ତୀର୍ଥ, ଦେବତାମାନେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ। ପରମ ସତ୍ୟ ଜାଣିନଥିଲେ କେମିତି ଶାନ୍ତି ହେବ? ମନ ଅନେକ ଦିଗରେ ଚିତ୍ତ ହୋଇ ଏକଠି ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ। କାହାକୁ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରିବି, କାହାକୁ ଉପାସନା କରିବି, କାହାକୁ ଶରଣ ନେବି, କାହାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବି, କାହାକୁ ମୁଁ ସ୍ତୁତି କରିବି? ମୁଁ ଜାଣେନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରଭୁ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ, ମୋତେ କହିଲେ: ‘ହେ ସତ୍ୟବତୀନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଅତି କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଛ। କ’ଣ କହିବି, ବାଳକ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ। ତୁମେ ନିଜେ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ନିରାସକ୍ତ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ନଶ୍ୱ ହେଲା, କେବଳ ପଞ୍ଚଭୂତ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା, ତେବେ ମୁଁ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗଛ ବା ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିନଥିଲି। ପଦ୍ମର ମୁଳରେ ବସି, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଲି—ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲି? କିଏ ମୋର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରଭୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କିମ୍ବା ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ବିନାଶକର୍ତ୍ତା? ପୃଥିବୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା, କାରଣ ଜଳ ଏହାର ଆଧାର ଥିଲା। ପଦ୍ମ ମାଟି ଓ ବୃଦ୍ଧିର ଯୋଗରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ଏହା କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଆଜି ମୁଁ ଏହାର ମାଟି ଓ ମୂଳ ଦେଖୁଛି। ମୂଳରେ ପୃଥିବୀ ଅବଶ୍ୟ ଅଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ ଜଳରେ ଉଠି, ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଜିଲି, କିନ୍ତୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ଆକାଶରୁ ନିରାକାର ଧ୍ୱନି ହେଲା: ‘ତପସ୍ୟା, ତପସ୍ୟା।’ ତେଣୁ ମୁଁ ପଦ୍ମରେ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲି। ଏବେ ଧ୍ୱନି ପୁଣି ହେଲା: ‘ସୃଷ୍ଟି କର।’ ମୁଁ ବିମୂଢ ହେଲି—କାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି, କ'ଣ କରିବି? ସେହି ସମୟରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଭୟରେ ମୁଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ପଳାଇଲି। ସେମାନଙ୍କୁ ସହିପାରିଲି ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଜଳମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲି; ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ତାଙ୍କର ଦେହ ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି କଳା, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଚାରିଟି ହାତ, ମାଳା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଗଦା, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ସେହି ବିଶ୍ୱନାଥ, ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅଚଳ, ଅବିନାଶୀ ସେଉଁଥିରେ ଶେଇଥିଲେ। ମୋର ଚିତ୍ତରେ ଚମତ୍କାର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା: ‘ମୁଁ କ'ଣ କରିବି?’ ତାପରେ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରି ଯେଉଁ ସମ୍ମିଲିତ ନିଦ୍ରା ରୂପିଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲି। ସେ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କର ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଆକାଶରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ରୂପ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ।