ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ମହାନ୍ତା ଓ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉପାସନା କରାଯାଏ। କେହି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ—ଯିଏ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ତିନି ଲୋକର ନାୟକ, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଯଜ୍ଞର ଉପଭୋକ୍ତା ଓ ସୋମର ପ୍ରିୟପାତ୍ର ଭାବରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ—ଯଥା ବରୁଣ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଯମ, ଧନର ଦାତା କୁବେର ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ହେରମ୍ବ, ଯିଏ ହସ୍ତୀମୁଖୀ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି କରାନ୍ତି, ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସଫଳତା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଅଭୀଷ୍ଟ ଦାତା ଭାବେ ପୂଜିତ। କିଛି ଆଚାର୍ୟମାନେ ଭବାନୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାତ୍ରୀ, ଆଦି ମାୟା, ମହାଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯିଏ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାତା ଓ ଦେବମାତା। ସେ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଧିପତି, ଗୁଣଶୂନ୍ୟ, ଗୁଣମୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଏହି ଦେବୀ ବୈଷ୍ଣବୀ, ଶାଙ୍କରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବାସବୀ, ବାରୁଣୀ, ବାରାହୀ, ନାରସିଂହୀ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ବେଦମାତା, ଜ୍ଞାନର ବୃକ୍ଷ ଭଳି ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶିନୀ, ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ସେ ତିନି ଗୁଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଗୁଣମୟ ଦୁହେଁ, ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିକାଶର କାରଣ। ତେଣୁ କାମନା ଥିବା ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେ ନିର୍ମଳ, ନିରାକାର, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ। ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ଅକାର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ୍ରେ କେବଳ ଆଲୋକମୟ ଭାବରେ ବିବେଚିତ। ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ହାତ ଓ କାନ, ହଜାର ମୁହ, ହଜାର ପାଦ ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦ ଉଚ୍ଚତମ ପଦ୍ବି, ଏହାକୁ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଗମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରଂପୁରୁଷ କହନ୍ତି; କିଛି କହନ୍ତି ସେ ଏକା ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ସ୍ୱାମୀ ଓ ପ୍ରଭୁ। ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନିଏମକ ନାହିଁ, କେବେ ବି କୌଣସି ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ଏହି ଜଗତ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଏହା ସଦା ନିଏମକ ଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ପୁରୁଷ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ପ୍ରକୃତିକୁ ତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାଙ୍ଖ୍ୟ ମୁନିମାନେ, ଯେପରି କପିଲ, ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନକାରୀଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ—ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ କେଉଁଠି? ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ, ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବମାନେ ସେମାନେକୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଧର୍ମର ନିୟମ କେଉଁଠି? ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅବିଚଳ, ସେମାନେ ବହୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ; ଏହିଠାରେ ଧର୍ମର ଦଶା କଣ? ଏହିପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସନ୍ଦେହରେ ମୋର ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପିତ। ବୃହତ ଋଷି, ଆପଣ ସମର୍ଥ; ଦୟାକରି ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୌହର କାଦା ଜଳରେ ଡୁବୁଛି, ଉଠୁଛି, ପୁଣି ଡୁବୁଛି। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ନାରଦଙ୍କୁ କରିଥିଲି, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି। ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବ୍ୟାସ, ଆଜି ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋ ହୃଦୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନିଶ୍ଚିତ ହୋଇପଡିଥିଲି। ମୁଁ ମୋ ବାପା, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି, ଏବଂ ଏହି ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ତୁମେ ଏବେ ମୋତେ କରିଛ। ମୁଁ ପଚାରିଲି—ହେ ପିତାଜୀ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହାକୁ ଆପଣ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି କି, ନା ବାସ୍ତବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ? କିମ୍ବା ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ? ସତ୍ୟ କ’ଣ, କିଏ ପୂଜ୍ୟ, କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ? ମୋ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ; ମୁଁ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଓ ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରରେ ଡୁବିଯାଇଛି। ମୋ ମନ ସନ୍ଦେହରେ ଅସ୍ଥିର; କୌଣସି ତୀର୍ଥ, ଦେବତା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମୋତେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ସତ୍ୟ ଜଣାଯିବ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତି କିପରି ମିଳିବ? ମନ ବହୁ ଦିଗରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏକ ଠାରେ ଅବିଚଳ ରହିପାରେନାହିଁ। କାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବି, କାହାକୁ ପୂଜିବି, କାହାପାଖକୁ ଯିବି, କାହାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବି, କାହାର ପ୍ରଶଂସା କରିବି?—ମୁଁ ଜାଣେନାହିଁ, ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ, ମୋତେ କହିଲେ—ହେ ଚିତ୍ରବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏହାକୁ ଆମେ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିପାରିବୁ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ମମ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଏକମାତ୍ର ସାଗର ଉଦ୍ଭବ ହେବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ନଶ୍ୱର ହୋଇଗଲା, କେବଳ ପଞ୍ଚଭୂତ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲି। ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗଛ, ପାହାଡ଼ କିଛି ଦେଖିଲି ନାହିଁ। ପଦ୍ମର ଗଭୀର ମଝିରେ ବସି, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଲି—ମୁଁ ଏହି ବିସ୍ତୃତ ସାଗରରେ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲି? କିଏ ମୋର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରଭୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କିମ୍ବା ପ୍ରଳୟରେ ନାଶକ? ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା, କାରଣ ଜଳ ହେଉଛି ତାହାର ଆଧାର।