ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାରରେ କିଏ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା? ଏକ ମାତ୍ର କିଛି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଅଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନେକ? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ସରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି? ଯଦି କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନଥାଏ, ତେବେ କିପରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହେବ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୋ ପାଖରେ ଏକ ବିରୋଧାଭାସ ତିଆରି କରିଛି। ଏପରି ଅନେକ ସନ୍ଦେହରେ ମୁଁ ବିମୁଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ବିଶାଳ ଜଗତର ଅନେକ ନାନା ବିକଳ୍ପରେ ଆଁଠୁରି ପଡ଼ିଛି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଶଂକର, ଅର୍ଥାତ୍ ସଦାଶିବ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ଅସଙ୍ଗ, ସ୍ୱୟଂତ୍ରୁପ୍ତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ତିନି ଗୁଣରେ ବିଶୁଦ୍ଧ, ମୋକ୍ଷଦାତା, ଚିରନ୍ତନ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ। ଆଉ କିଛି ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ପରମାତ୍ମା, ଅପ୍ରକଟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ସ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ହରି। ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଚାଳକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା, ନାଭିର କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସତ୍ୟଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ବୋଲି ବେଦବିଦ୍ୟାର ଅନୁସାରେ ଗାନ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରେ ବି, ବହୁତେ ବାସବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ସେ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଶଚୀଙ୍କର ସ୍୵ାମୀ, ଯଜ୍ଞ ଭୋଗୀ, ସୋମପାନୀ, ସୋମର ପ୍ରିୟ। ଅନ୍ୟମାନେ ବରୁଣ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଯମ, କୁବେର – ଧନର ଦାତା, ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି। ହେରମ୍ବ, ଅର୍ଥାତ୍ ହାତୀମୁଣ୍ଡିଆ ଦେବତା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି କରାନ୍ତି, ସ୍ମରଣ କଲେ ସଫଳତା ଓ ଇଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଇଛାଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କିଛି ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଭବାନୀକୁ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାତ୍ରୀ, ଆଦି ମାୟା, ମହାଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ଥିବା, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ମାତା। ସେ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶାସିକା, ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଗୁଣ, ଶୁଭା, ମଙ୍ଗଳମୟୀ। ବୈଷ୍ଣବୀ, ଶାଙ୍କରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବାସବୀ, ବାରୁଣୀ, ବାରାହୀ, ନାରସିଂହୀ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ – ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପ ତାଙ୍କର। ତିନି ଗୁଣରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ସେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଇଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଗୁଣମାନଙ୍କ ବିସ୍ତାରର କାରଣ। ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ନିର୍ମଳ, ନିରାକାର, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ। ମହାର୍ଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନିରାକାର, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦରେ କେବେ କେବେ ଏହାକୁ ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପୁରୁଷର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ହାତ ଓ କାନ, ହଜାର ମୁହଁ ଓ ହଜାର ପାଦ ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦକୁ ପରମ ବ୍ୟୋମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି। କିଛି ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ସେ ଏକମାତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ସଦା ନାଥ ଓ ନିୟନ୍ତା। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିର୍ନାଥ, କେବେ କୌଣସି ନିୟନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ଏହି ଜଗତ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଏହି ଜଗତ ସଦା ନିର୍ନାଥ, ନିଜର ଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପୁରୁଷ, ଏହି ପ୍ରକୃତି। ଏହିପରି କଥା ସାଂଖ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଯଥା କପିଳ ଆଦି, କହିଛନ୍ତି; ଏହାରୁ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଉପଜିଛି। ଏପରି ବିକଳ୍ପରେ ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ମହାମୁନି, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଭେଦ ଉପରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇପାରୁନାହିଁ। କ'ଣ ଧର୍ମ, କ'ଣ ଅଧର୍ମ? ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ମିଳୁନାହିଁ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଛନ୍ତି; ତେବେ ଧର୍ମର ନିୟମ କେଉଁଠି? ମୋର ବଂଶଜ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ବହୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଅବସ୍ଥା କ'ଣ? ଏହିପରି ଭାବରେ ମୋ ହୃଦୟ ଦୁବିଦାରେ ବେଶି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି। ମୋ ମନର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, କାରଣ ତୁମେ ସମର୍ଥ, ମହାମୁନି; ଜ୍ଞାନର ନୌକାରେ ମୋତେ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର। ମୁଁ ମୌହର କାଦା ପାଣିରେ ଡୁବୁଛି, ଉଠୁଛି, ପୁଣି ଡୁବିଯାଉଛି। ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଦୁବିଦା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: “ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ଏକଥାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି, ଯେଉଁପରି ତୁମେ ମୋତେ ପଚାରିଛ। ନାରଦ କହିଲେ: “ହେ ବ୍ୟାସ, ଆଜି ମୁଁ କ'ଣ କହିବି? ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋ ହୃଦୟରେ ଉପଜିଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଥିଲି। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋର ପିତା, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି, ଏହି ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲି, ଯାହା ତୁମେ ଏବେ ପଚାରିଛ। ‘ପିତା, ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କେଉଁଠୁ ଉପଜିଲା? ଏହାକୁ କି ଆପଣ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ କଲେ? କିମ୍ବା ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ? ସତ୍ୟ କଥା କହ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ କିଏ? କାହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ? କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତା? ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ହେ ପିତା, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖମୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଆଁଠୁରି ପଡ଼ିଛି। ମୋ ମନ ସନ୍ଦେହରେ ଅସ୍ଥିର, କୌଣସି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟାରେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।