ଏକ ଦିନ, ଏକ ରାଜା ଏକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୁନିବର, ଏହି ଦେବତାମାନେ କି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡନ୍ତି? ସେମାନେ ଘୁମ୍, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବୀୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ କି? ସେମାନଙ୍କ ଦେହ କି ସାତ ଧାତୁରୁ ଗଠିତ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି? ସେମାନଙ୍କ ଦେହ କେମିତି, କେଉଁ ଗୁଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରହିଛି? ସେମାନେ କେଉଁପରି ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ କେତେ? ସେମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ କେଉଁଠି, ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି କ’ଣ? ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହନ୍ତୁ, ମୁନିବର।" ତେବେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଏକ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କାହିଁକି ହେଲେ—ଏହି ଅତି ଗୁହ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆଗରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ କରିଥିଲି। ସେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଉଠି ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଉତ୍ତର ତୁମେ ଶୁଣ। ଏକ ସମୟରେ ମୁଁ ଶାନ୍ତ ଓ ଦ୍ୱେଦାଗ୍ନି ଜ୍ଞାନୀ ନାରଦଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଦେଖିଥିଲି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ଅତି ଆନନ୍ଦ ହେଲା, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ପକାଇଲି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ବସିଲି। ସେଠାରେ ଅନନ୍ୟ ଜହ୍ନବୀ ତଟରେ ଏକାନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନାରଦ ଧ୍ୟାନରତ ଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥ କୁଶଳ ପ୍ରସ୍ନ କରି, ପଚାରିଲି—'ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଏହି ବିଶ୍ୱ କେଉଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହା ଅନିତ୍ୟ କି ନିତ୍ୟ? ଏହି ସୃଷ୍ଟି କି କେବଳ ଗୋଟିଏ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ କାମ କିମ୍ବା ଅନେକଙ୍କ? କିମ୍ବା କିଛି ନାହିଁ? ଯଦି କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ, ତେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କେମିତି ହେବ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ମୋର ମନ ଅନେକ ସନ୍ଦେହରେ ଆବୃତ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗରରେ ମୁଁ ସନ୍ଦେହରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। କେହି କହନ୍ତି ଶଙ୍କର, ଅର୍ଥାତ୍ ସଦାଶିବ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ—ସେ ନିର୍ମଳ, ସ୍ୱୟଂତୁଷ୍ଟ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ତିନି ଗୁଣର ଧାରକ, ନିର୍ମୋହ, ମୋକ୍ଷଦାତା, ନିତ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର କାରଣ। ଆଉ କେହି କହନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରକ। ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଆଦି ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ—ହରି। କେହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କହନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଜ୍ଞାତା, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାକର୍ତ୍ତା। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ନାଭିର କମଳରୁ ଜନ୍ମ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସତ୍ୟଲୋକର ବାସି। କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ର କରନ୍ତି, ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା-ପ୍ରଭାତେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରେ ବାସବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସହସ୍ରନୟନ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଶଚୀପତି, ଯଜ୍ଞଭୋକ୍ତା, ସୋମପାନୀ, ସୋମପ୍ରିୟ। କେହି ଭାରୁଣ୍ୟ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଯମ, କୁବେର, ଗଣେଶଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ହେରମ୍ବ, ଗଜବଦନ, ସମସ୍ତ କାମ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧିକର, ସ୍ମରଣ କଲେ ଦେଇଥିବା ସଫଳତା, ଅଭିଷ୍ଟ ଦାତା, ଇଚ୍ଛାପୂରଣରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। କେହି ଶିକ୍ଷକ ଭବାନୀକୁ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାତ୍ରୀ, ଆଦି ମାୟା, ମହାଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯିଏ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ମାତୃ ଭାବେ ମନ୍ୟ କରାଯାଏ। ଆଦି ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶାସକ, ଗୁଣଶୂନ୍ୟ ଓ ଗୁଣମୟ ଓ ଶୁଭା। ବୈଷ୍ଣବୀ, ଶାଙ୍କରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବାସବୀ, ବାରୁଣୀ, ବାରାହୀ, ନାରସିଂହୀ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କ ରୂପ। ବେଦମାତା, ଜ୍ଞାନର ଅଦୃଢ଼ ବୃକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶିନୀ, ସ୍ମରଣ କଲେ ଅଭିଷ୍ଟ ପୂରଣକାରିଣୀ। ଯିଏ ମୋକ୍ଷ ଚାହାଁଥିବାକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଫଳାଶୀକୁ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତିନି ଗୁଣରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଗୁଣବିସ୍ତାରର କାରଣ। ତିନି ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଫଳାଶୀ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ନିର୍ମଳ, ନିରାକାର, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ଗୁଣଶୂନ୍ୟ। ମହାଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନିରାକାର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦରେ କେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ହାତ, ହଜାର କାନ, ହଜାର ମୁହଁ, ହଜାର ପାଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ବୋଲାଯାଏ; ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କେହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି ସେ ଏକା ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ସଦା ନାଥ ଓ ସ୍ୱାମୀ। କେହି କହନ୍ତି ଏହି ବିଶ୍ୱର କୌଣସି ନାଥ ନାହିଁ, କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ସେ ଏପରି ନାଥହୀନ, ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭୂତ, ପୁରୁଷକୁ ଅକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପ୍ରକୃତିକୁ କାରଣ। ଏହିପରି କପିଲ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଂଖ୍ୟ ମୁନିମାନେ କହିଥିଲେ, ଯାହାରୁ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଉପଜେ। ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ବିକଳ୍ପ ମୋର ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରିଛି, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଭେଦରେ ମୋର ମନ ଅଚଳ ରହିପାରୁନାହିଁ। କ’ଣ ଧର୍ମ, କ’ଣ ଅଧର୍ମ? ଏହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ମିଳୁନାହିଁ। ଦେବମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ତେବେ ଧର୍ମର ନିୟମ କଉଁଠି? ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋର ବଂଶଜ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?—ଏପରି ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ମୋର ମନରେ ଘୁରୁଛି।