ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ପ୍ରାଚୀନ, ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଯେଉଁ ପୁରାଣ ‘ଭାଗବତ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ଅନେକ ଉପଖ୍ୟାନ ଏବଂ ଶୁଭ ଘଟଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାହା ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ପୁରାଣ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ କହିବି। ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହା ସଦା ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁଣ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।" ତେବେ ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଆସ୍ତୀକ କାହାର ପୁଅ? ସେ କାହିଁକି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବାଧାଇଲେ? ସେ ସର୍ପମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିଥିଲେ, ପ୍ରଭୁ? ଦୟାକରି ଏହି କଥା ସବୁ ଖୁବ ଭଲଭାବେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏକାଧିକ ଭାଗରେ କୁହନ୍ତୁ।” ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ମହାମୁନି ଜରତ୍କାରୁ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ; ଅଟବୀରେ ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଏକ ଗହ୍ବରରେ ଲଟକିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, ‘ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ବିବାହ କର; ନହେଲେ ଆମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୃପ୍ତି ହେବୁ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ଏକ ଶିଳ୍ପାନୁଷ୍ଠିତ ପୁଅ ପାଉଥିବା, ଆମେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବୁ।’ ତେଣୁ ଜରତ୍କାରୁ କହିଲେ, ‘ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ମୋ ସମାନ ଏବଂ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ନାରୀ ମିଳିବେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଚୟନ କରିବି, ତେବେ ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରିବି। ଏହା ସତ୍ୟ, ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ।’ ଏପରି କହି, ଦ୍ୱିଜ ଜରତ୍କାରୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ସର୍ପମାନେ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କ ଶାପରେ ପଡ଼ିଥିଲେ—‘ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବେ!’ କଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କ ଦୁଇ ଜଣୀ ପତ୍ନୀ—କଦ୍ରୁ ଓ ବିନତା—ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥର ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଦେଖି, ଏକାପରେ ଏକିଠି କଥା କହିଲେ। କଦ୍ରୁ ବିନତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ‘ହେ ପ୍ରିୟେ, ଏହି ଘୋଡ଼ାର ରଙ୍ଗ କ’ଣ? ତୁମେ ଏହା ସତ୍ୟ କହ; ଦ୍ରୁତ କୁହ।’ ବିନତା କହିଲେ, ‘ଏହି ଘୋଡ଼ା ଧଳା ରଙ୍ଗର; ତୁମେ କ’ଣ ଭାବୁଛ? ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମତ କୁହ, ଏବଂ ଆମେ ଏହି ଉପରେ ଶର୍ତ୍ତ ରଖିବା।’ କଦ୍ରୁ କହିଲେ, ‘ମୋ ମନେ ହେଉଛି ଏହି ଘୋଡ଼ା କଳା ରଙ୍ଗର। ଚଳ, ଆମେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ରଖିବା; ହାରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କର ଦାସୀ ହେବ।’ ତାପରେ, କଦ୍ରୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସର୍ପପୁଅମାନେଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ—‘ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଯେପରି ସମ୍ଭବ କଳା ପ୍ରତୀତ କରା।’ କିଛି ସର୍ପ ଏହା ମାନିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—‘ତୁମେ ଜନମେଜୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବ।’ ଅନ୍ୟ ସର୍ପମାନେ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଘୋଡ଼ାର ପୁଛରେ ଗୋଟେ ଗୋଟେ ଲପେଟି, ତାକୁ ଚିତ୍ରିତ କଳା ଦେଖାଇଦେଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ଦୁଇ ଭଉଣୀ ଏକାଠି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ; ଚିତ୍ରିତ ଘୋଡ଼ା ଦେଖି ବିନତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗରୁଡ଼ ଆସିଲେ। ମାଆଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ପଚାରିଲେ, ‘ମା, ଆପଣ କାହିଁକି ଏପରି ଦୁଃଖିତ? ମୋ ନିଜେ ଜୀବନ୍ତ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରଥୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ତଥାପି ଆପଣ ଏପରି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଆପଣ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ପୁଅ ଥିଲେ କ’ଣ ଉପକାର? ମୋତେ କାହିଁକି ଏହି ଦୁଃଖ, ମା? କାହିଁକି ମାଆ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ?’ ବିନତା କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଏବେ ମୋ ସହଭାଗିନୀଙ୍କର ଦାସୀ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି, ପୁଅ? ସେ ଆଜି ମୋତେ ନେଇଯିବାକୁ କହୁଛି; ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ।’ ତେବେ ଗରୁଡ଼ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସେଉଁଠି ନେଇଯିବି, ଯେଉଁଠି ସେ ଚାହାନ୍ତି। ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମା; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରିଦେବି।’ ଏପରି କହି, ବିନତା କଦ୍ରୁଙ୍କଠାରେ ଗଲେ। ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ ଦାସୀ ହେବାରୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗରୁଡ଼ ତାଙ୍କ ମାଆ ଓ ନିଜକୁ ନେଇ ସମୁଦ୍ରର ପାରେ ଗଲେ। ଗରୁଡ଼ କଦ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, ‘ମୋ ମାଆ କେମିତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦାସୀତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ?’ କଦ୍ରୁ କହିଲେ, ‘ଦେବତାମାନେଂକ ଲୋକରୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅମୃତ ଆଣି, ମୋ ସର୍ପ ପୁଅମାନେଂକୁ ଦେ; ତେବେ ତୁମ ଅଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଆ ଦ୍ରୁତ ମୁକ୍ତ ହେବେ।’ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, ‘ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ଗରୁଡ଼ ବେଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ; ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଅମୃତ କୁମ୍ଭ ନେଇ ଆସିଲେ। ଗରୁଡ଼ ଏହି ଅମୃତ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିନତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦାସୀତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଯେତେବେଳେ ସର୍ପମାନେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଅମୃତ ନେଇଗଲେ; ତଥାପି ବିନତା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦାସୀତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେଠାରେ କୁଶା ଘାସ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିଲା, ସର୍ପମାନେ ତାହା ଚାଟିଲେ; ଏହିଠାରୁ ସେମାନେ ଦୁଇ ଜିହ୍ୱାଳୁ ହେଲେ। ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ଶାପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ବାସୁକିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସର୍ପମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ ଓ ଶାପ ଭୟ ଦେଖାଇଲେ। ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ‘ତୁମେ ତୁମ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ମହାମୁନି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ବିବାହ କରା; ତାଁଠାରୁ ଯେ ପୁଅ ହେବେ, ସେ ତୁମ ଜାତିର ରକ୍ଷକ ହେବେ; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆସ୍ତୀକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ।’ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶୁଭବାଣୀ ଶୁଣି, ବାସୁକି ଅଟବୀକୁ ଗଲେ ଓ ଆଦର ସହିତ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀକୁ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ଥିବା ଜାଣି, ଜରତ୍କାରୁ କହିଲେ, ‘ଯଦି ସେ କେବେ ବି ମୋତେ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।’ ଏହି ଚୁକ୍ତି ସହିତ, ମୁନି ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ବାସୁକି ଇଛାପୂରଣ କରି ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏକ ମହାବନରେ ପବିତ୍ର ପତ୍ରକୁଟୀ ତିଆରି କରି, ଜରତ୍କାରୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଶୁଭ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଭୋଜନ ପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଶୟନ କରିଲେ; ସେଠାରେ ବାସୁକିଙ୍କ ସୁନ୍ଦରୀ ଭଉଣୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ‘ପ୍ରିୟେ, କେବେ ମୋତେ ଜାଗାଇବା ନାହିଁ,’ ବୋଲି ମୁନି ମଧୁର କଥା କହି ଶୋଇପଡ଼ିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଆସିଲା; ସେ ଭାବିଲେ, ‘ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?