ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଘଟଣାଟିକୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତୁ। ସ୍ୱର୍ଗ ବା ପୃଥିବୀରେ କିଏ ତାଳିକା ଲେଖାଯାଇଥିବା ଭାଗ୍ୟକୁ ଟଳାଇପାରିଛି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା। ଭାଗ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇ, ମଣିଷ ଅକ୍ରିୟ ରହିପାରେ; କିମ୍ବା ବିରକ୍ତି ଧରି, ଏକ ଭିକ୍ଷୁ ଯେଉଁଠି ଭିକ୍ଷା ମିଳେ, ସେଠି ଯାଏ। ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରେ, ଆମନ୍ତ୍ରିତ କିମ୍ବା ଅନାମନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯାହା ମିଳେ ବା କିଏ ମୁହଁରେ ଖାଇବା ଦେଇଦିଏ—ସେହି ଭିକ୍ଷା ନେଉଛି। କିନ୍ତୁ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଖାଦ୍ୟ କିପରି ପେଟକୁ ପହଞ୍ଚିବ? ଅବଶ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ପଡିବ; ଯଦି ସଫଳତା ମିଳେନାହିଁ, ତେବେ—ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ତେବେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପଚାରିଲେ: “କେଉଁ ଋଷି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଧା ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ? ସେ କିପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ମହାରାଜ? ଦୟାକରି ଏହି ଘଟଣାକୁ ଏକଦମ ଖୋଲାସା କରି କହନ୍ତୁ।” ରାଜା କହିଲେ: “ଭୃଗୁଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଓ ରୂପବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ପୁଲୋମା। ସେଠାରୁ ଚ୍ୟବନ ନାମକ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ୟାତି ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିଲେ ସୁନ୍ଦରୀ ସୁକନ୍ୟା। ସେଠାରୁ ପ୍ରମାତି ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲେ। ପ୍ରମାତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ପ୍ରତାପୀ। ଏହି ଦମ୍ପତିଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମିଲେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ବୀ ରୁରୁ। ସେଇ ସମୟରେ ଏକ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଋଷି ଥିଲେ—ସ୍ଥୂଳକେଶ। ସ୍ଥୂଳକେଶ ତପସ୍ୟା, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତିନି ଲୋକର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିବା ଅପ୍ସରା ମେନକା ନଦୀତଟରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାବାସୁଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ଗଭିରା ହୋଇ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅପ୍ସରା ପୁନି ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ସ୍ଥୂଳକେଶଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଓ ତିନି ଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଏଇ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟାକୁ ନଦୀତଟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେଇ ଝିଅକୁ ଦେଖି ସ୍ଥୂଳକେଶ ନେଇଯାଇଲେ, ଲାଡି଼ଲେ ଓ ତାଙ୍କ ନାମ ରଖିଲେ—ପ୍ରମଦ୍ୱରା। ସମୟ କ୍ରମେ ସେ କନ୍ୟା ଯୌବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ। ଏଇ ପ୍ରମଦ୍ୱରାକୁ ଦେଖି ରୁରୁ ରାଗର ବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହେଲେ। ପରିକ୍ଷିତ ପଚାରିଲେ: ଏହିପରି ଭାବରେ ପ୍ରେମରେ ପୀଡ଼ିତ ରୁରୁ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଶୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ: “ରୁରୁ, ତୁମେ ଏତେ ମନମରା କାହିଁକି?” ପ୍ରେମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ସ୍ଥୂଳକେଶଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରମଦ୍ୱରା ନାମକ ଏକ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି—ସେ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉନ୍ତୁ।” ତାପରେ ପ୍ରମାତି ତୁରନ୍ତ ସ୍ଥୂଳକେଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ବିନୟ ଓ ସୁମୁଖିନା ସହିତ ସେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସ୍ଥୂଳକେଶ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହିଲେ: “ଶୁଭ ଦିନରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି।” ଏବଂ ଦୁଇପକ୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବିବାହ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପ୍ରମାତି ଓ ସ୍ଥୂଳକେଶ, ଉଭୟ ମହାତ୍ମା, ଉତ୍ସାହରେ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରମଦ୍ୱରା ଘରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ଅସାବଧାନରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଏକ ଶୋଇଥିବା ସାପରେ ପଡ଼ିଗଲା। ସାପ ଦଂଶନ କରିଲା ଓ ସେଇ ଉତ୍ତମ ସ୍ତ୍ରୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ପ୍ରମଦ୍ୱରାଙ୍କୁ ମୃତ୍ ଦେଖି ବଡ଼ ଉତ୍ତେଜନା ଚାଲିଗଲା। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏକଠା ହେଲେ, ଶୋକରେ ଭାସିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ପିତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଯଦିଓ ପ୍ରମଦ୍ୱରା ମୃତ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା। ଏହି ଶୋକର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରୁରୁ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଜଣେ ଜୀବନ୍ତ ମହିଳା ପରି। ସ୍ଥୂଳକେଶ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ କନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ରୁରୁ ବାହାରେ ଗଲେ ଓ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କନ୍ଦିଲେ: “ହାୟ, ଏହି ସାପ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ପଠାଯାଇଛି—ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ!” “ଏହି ହେଉଛି ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ, ମୋ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲା; ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି—ମୋ ପ୍ରିୟା ମୃତ।” ମୁଁ ପ୍ରିୟା ବିନା ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି; ରୂପବତୀ ପ୍ରମଦ୍ୱରାକୁ ମୁଁ କେବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିନାହିଁ, ଚୁମ୍ବନ କରିନାହିଁ। ମୋ ଅପରାଧରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରିପାରିନାହିଁ; ଏହି ବିବାହ ମୂଳକ ହୋମ କରିପାରିନାହିଁ। ଏହି ମାନବ ଜୀବନ ଉପରେ ନିନ୍ଦା—ଆଜି ମୋ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଯିବ; ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁଲେ ମିଳେନାହିଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଯେଉଁ ସୁଖ ଚାହେଁ, ସେଠି ଦେବ ହେଉ ବା ପୃଥିବୀ, ମିଳିପାରିବ କି? ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ନଦୀରେ ଝାପ ଦେଉଛି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବି। ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦାଡ଼ି ଦେଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ନଦୀତଟରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଲେ। “ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ କଣ ଲାଭ ହେବ? ମୋ ପିତା ଦୁଃଖିତ ହେବେ, ମାତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେବେ; ହୋଇପାରେ, ଭାଗ୍ୟ ମୋ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବ। ସମସ୍ତେ ମୋ ନାଶରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମିକା ପାଇଁ କି ଉପକାର ହେବ, ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ?” ଯଦି ମୁଁ ବିୟୋଗରେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରି ମରିଯାଏ, ତେବେ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରିୟା ମୋର ହେବେନାହିଁ, କାରଣ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସେ ଅଧିକାର ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ମରିଲେ ଦୋଷ ମୋର, ନ ମରିଲେ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ନଦୀତଟରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ କହି, ଋଷି ତାଙ୍କ ହାତରେ ପାଣି ନେଇ କହିଲେ: “ମୁଁ ଯଦି ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରିଛି, ଯଦି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିଛି, ହୋମ, ପାଠ, ତପସ୍ୟା, ସମସ୍ତ ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଗାୟତ୍ରୀ ପବିତ୍ର କରିଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଯଦି ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରିଛି, ତେବେ ମୋ ପ୍ରିୟା ପୁନଃଜୀବନ ଲାଭ କରୁନ୍। ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା ଜୀବିତ ହେବେନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” ଏଭଳି କହି ସେ ପାଣିକୁ ଭୂମିରେ ଢାଳିଦେଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି।