ସୂତ ମୁନି କହିଲେ: ଶାନ୍ତନୁ ନାମକ ରାଜା ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜର୍ଷି ଥିଲେ। ସେ ସଦା ଶିକାରରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ, ମୃଗ, ମହିଷ, ଓ କୃଷ୍ଣସାର ଆଦି ଜନ୍ତୁମାନେକୁ ଶିକାର କରିବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଚାରି ବର୍ଷ ଧରି ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଏମିତି ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟତୀତ କଲେ, ଯେପରି ଭଗବାନ ଶିବ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଏକ ଦିନ ରାଜା ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ବନ୍ୟଶୁକର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେକୁ ତୀର ମାରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଶିକାର କରୁ କରୁ ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ଗଲେ ଓ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେଠାରେ ରାଜା ଏକ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ସୁଗନ୍ଧର ଉତ୍ସ ଖୋଜିବାକୁ ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହି ସୁଗନ୍ଧ କୌଣସି ମନ୍ଦାର ଫୁଲ, କୁସୁମ, ଚମ୍ପକ, ମାଲତୀ କିମ୍ବା କେତକୀ ଫୁଲର ନୁହେଁ। ଏହି ସୁଗନ୍ଧ କୌଣସି ମୃଗ ମୁଷ୍କର ମଧୁର ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମଧୁର ପବନ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲି। ଏହି ମନମୁହା ଗନ୍ଧ କେଉଁଠାରୁ ଆସୁଛି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ରାଜା ଶାନ୍ତନୁ ସେହି ସୁଗନ୍ଧ ପଛରେ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଶୀଳବତୀ, ଯୁବତୀ ଜଣେକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ମାଟି ଲଗା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ମନୋହର ଥିଲା। ତାଙ୍କର କଳା ବଡ଼ ବଡ଼ ଆଖି ରାଜାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଦେଲା, ଏବଂ ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଯେ ସେଇ ଦେହରୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସୁଗନ୍ଧ ଆସୁଛି। ସେ ଯୁବତୀର ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ଦେହର ଶୁଭ ସୁଗନ୍ଧ ସାରା ଜଗତରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେ ଏକ ତରୁଣୀ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ରାଜା ଭାବିଲେ, “ଏହି ଯୁବତୀ କିଏ? ସେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି? ସେ କି ଦେବକନ୍ୟା, କିମ୍ବା ମାନବୀ? ଶାୟଦ ଗନ୍ଧର୍ବ କିମ୍ବା ନାଗ କନ୍ୟା? ଏପରି ଚମତ୍କାରୀ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ରୂପ କିପରି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ରାଜା ନିଜେ ଉତ୍ତର ପାଇଁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ। ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ମନେ ଗଙ୍ଗା ମାତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଆସିଲା ଓ ଏହି ମହିଳା ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ଅଧିକ ହେଲା, ତେଣୁ ସେ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ସେଇ ଯୁବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ତୁମେ କିଏ? କାହାର କନ୍ୟା? ଏଠି ଏକା କାହିଁକି ଅଛ? କି ତୁମେ ବିବାହିତ, କିମ୍ବା ଅବିବାହିତ?” ରାଜା କହିଲେ, “ତୁମକୁ ଦେଖି ମୋ ମନରେ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଗ୍ରତି ହୋଇଛି। ତୁମେ କ’ଣ କରିବାକୁ ଯାଉଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ ଖୋଲାସା କର।" ତାହାପରେ ସେଇ ପଦ୍ମନୟନୀ, ମୃଦୁହାସିନୀ ଯୁବତୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ମୋତେ ଏହି ନଦୀପାର ତିରେ ତୋମେ ଯେଉଁପରି ଦେଖିଛ, ମୁଁ ଏକ ମାଝିର କନ୍ୟା, ଏବଂ ସଦା ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳିଥିବା ଏକ ତରୁଣୀ। ମୁଁ ଏଠାରେ ତର ଚଳାଇଁଛି, ଏହା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଆଜି ପିତା ଘରକୁ ଗଲେ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।” ଏପରି କହି ସେ ଚୁପ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରାଜା କହିଲେ, “ହେ ଶୁଭେ, ମୋତେ ତୁମର ପତି କର; ତୁମ ଯୌବନ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉନାହିଁ। ମୋର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀ ନାହିଁ; ମୁଁ ସଦା ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ରହିବି, ଏହି ମୋର ଅନୁରାଗ। ମୋ ପ୍ରିୟା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସିକୁ ଚୟନ କରିନାହିଁ, ତୁମକୁ ଦେଖି ମୋ ମନ ଶାନ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଇଛି।” ରାଜାଙ୍କ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ମାଝିର କନ୍ୟା ଏକ ଶିଳ୍ପୀ ମନୋଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ରାଜନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ଠିକ୍, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ—ମୋର ପିତା ଦାତା; ତାଙ୍କର ସମ୍ମତି ନେଇ ଆସନ୍ତୁ। ମୁଁ ମାଝିର କନ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସବୁ କିଛି ପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯଦି ପିତା ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମର ହେବି। ଯୌବନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ କୁଳ ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।” ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ମାଝିଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ମାଝି ଚମକିଯାଇଲେ, ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ରତାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ଆପଣ ଆସି ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ, କ’ଣ ଆଜ୍ଞା ଦେବେ?” ରାଜା କହିଲେ, “ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ତୁମ କନ୍ୟା ଦେଉଛ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମପତ୍ନୀ କରିବି।” ମାଝି କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ଯଦି ଆପଣ ମୋର କନ୍ୟାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଶର୍ତ୍ତରେ ଦେବିନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଆପଣ ପରେ ରାଜା ହେବା ଦରକାର, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଅ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବ ନାହିଁ।” ମାଝିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ଭାବି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅନ୍ତରେ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ନ ନହାଇଲେ, ନ ଖାଇଲେ, ନ ଶୁଏଲେ। ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଦେଖି, ଦେବବ୍ରତ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କିଏ ସେ ଶତ୍ରୁ ଯାହାକୁ ମୁଁ ଦଳିଦେବି? କ’ଣ ଆପଣଙ୍କ ଚିନ୍ତା? ଏହି ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ନ ଜାଣିଥିବା କିମ୍ବା ତାହା ଦୂର କରିପାରିବା ପୁଅ କ’ଣ କାମର? ଏହି ଦେହ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଋଣ ଶୋଧିବା ପାଇଁ ଆସିଛି। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଜାନକୀ ସହିତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ରୋହିତ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରୟ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘରେ ଦାସ ହୋଇଥିଲେ। ଶୁନଃଶେପ ନାମକ ଜୀଗର୍ତ୍ତପୁତ୍ରକୁ ତାଙ୍କ ପିତା କିଣି ବଳିବେଦିରେ ବାନ୍ଧିଥିଲେ, ପରେ ଗାଧିପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାଆଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଥିଲେ, ଯଦିଓ ଏହା ଅନୁଚିତ କାମ, ତଥାପି ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼। ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ଉପକାର କରିପାରିବି, ଆପଣ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ଚିନ୍ତା କ’ଣ, କହନ୍ତୁ। ଆଜି ମୁଁ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ତାହା ଦୂର କରିଦେବି। ମୋ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଆପଣଙ୍କ କାମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉ ନାହିଁ।