କୁମୁଦ ପର୍ବତରେ ବଡ଼ ଋଷି ପ୍ରମୁଚା ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏକ ଅତି ମାନ୍ୟା ଝିଅକୁ ନିଜ କନ୍ୟା ପରି ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଲାଡ଼େଇ-ପାଲେଇ କଲେ। ଝିଅ ବୟସ୍କ ହେଲେ ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଋଷି ତାଙ୍କ ମନରେ ଭାବିଲେ—ଏହି କନ୍ୟା ପାଇଁ କିଏ ଯୋଗ୍ୟ ବର ହେବେ? ଅନେକ ଉପାୟରେ ଖୋଜିବା ସତ୍ୱେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଜଣେ ବର ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଋଷି ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଗ୍ନି ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଅଗ୍ନି ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ ଏକ ବର ଦେଲେ—ଏହି କନ୍ୟାର ବର ଧର୍ମିକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୂର, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, କଥାରେ ଅଜୟ ହେବେ। ସେ ଦୁର୍ଦମ ନାମକ ରାଜା ହେବେ, ଅଜୟ, ଏବଂ ଏହି କନ୍ୟାର ବର ହେବେ—ଏହିପରି ଅଗ୍ନି କହିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ଋଷି ଅତି ଖୁସି ହେଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ, ସେଇ ସମୟରେ ଦୁର୍ଦମ ନାମକ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଚତୁର ରାଜା ଶିକାର ଉପଲକ୍ଷେ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଭୀମା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ବିକ୍ରମଶିଳାଙ୍କ ପୁଅ, କାଳିନ୍ଦୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବଂଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ରାଜା ଆଶ୍ରମକୁ ଏବଂ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ରେବତୀଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ ମମତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏଠାରେ ଋଷି ନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏ ଶୁଭା, ସତ୍ୟ କହ, ଋଷି କେଉଁଠି ଗଲେ?” ରେବତୀ କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ଋଷି ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡକୁ ଗଲେ।” ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ରମରୁ ଶୀଘ୍ର ବିଦାୟ ନେଲେ। ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡର ଦ୍ବାରରେ ଋଷି ଦୁର୍ଦମ ରାଜାଙ୍କୁ ରାଜଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ବିନୟରେ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ରାଜା ନମସ୍କାର କଲେ, ଋଷି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଗୌତମକୁ କହିଲେ—“ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣ; ଏ ରାଜା ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର ଯୋଗ୍ୟ।” ଋଷି କହିଲେ—“ଏ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଆସିଛନ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ଦାମାଦ ପ୍ରତି ଆଶାରେ।” ଏହିପରି କହି ଋଷି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ, ରାଜା ବିଚାରପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମହାରାଜ, ତୁମର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ନଗର, ଦେଶ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ—ସବୁ କୁଶଳ ତ?” ଋଷି କହିଲେ—“ତୁମର ଜନାନୀ ଭଲ, କାରଣ ସେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଜନାନୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁଶଳ କହ।” ରାଜା କହିଲେ—“ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ସବୁଠି ଭଲ ଅଛି। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ମୋ ଜନାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏଠାରେ?” ଋଷି କହିଲେ—“ତୁମର ରେବତୀ ନାମକ ଜନାନୀ, ପୃଥିବୀରେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଧିକାରୀ, ଏଠାରେ। ତୁମେ କିପରି ନିଜ ଜନାନୀକୁ ଜାଣିନାହାଁ?” ରାଜା କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ମୋ ଘରରେ ଥିବା ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ଜନାନୀମାନେ ଜାଣିଛି, କିନ୍ତୁ ରେବତୀକୁ ଜାଣିନାହିଁ।” ଋଷି କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ଯେଉଁ ଜନାନୀକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୁଲିଗଲା, ତାକୁ ଅପରିମିତ ମମତାରେ 'ପ୍ରିୟ' କୁହିଲା; ଏହି ତୁମର ଅତି ପ୍ରିୟା ଜନାନୀ।" ରାଜା କହିଲେ—“ମୁନି, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତାକୁ ଆପଣ କହିଥିବା ପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲି। ମୋ ମନ ଦୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଦୟାକରି କ୍ରୋଧ କରିବେ ନାହିଁ।” ଋଷି କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଛ; ତୁମର ମନ ଦୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଏପରି ଅନୁଚ୍ଚାରିତ କଥା ତୁମ ମୁଁ ରୁ ଆସିଛି। ଆଜି ମୁଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି—‘ଏହି କନ୍ୟାର ବର କିଏ?’ ଅଗ୍ନି କହିଲେ—‘ଦୁର୍ଦମ ରାଜା ଏହି କନ୍ୟାର ବର ହେବେ।’” “ତେଣୁ, ମହାରାଜ, ମୁଁ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି। ଏହିପରି ତୁମେ ତାକୁ 'ପ୍ରିୟ' କୁହିଥିଲା; ଅସନ୍ଦେହ କରନ୍ତୁନାହିଁ।” ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଚୁପ ହେଲେ, ଋଷିଙ୍କ କଥା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଋଷି ବିବାହ ପାଇଁ ତୟାରି କରିଲେ। ବିବାହ ଯାତ୍ରା ଦେଖି କନ୍ୟା ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପିତା, ଆପଣ ମୋ ବିବାହ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ କରିବା ଉଚିତ।” ଋଷି କହିଲେ—“ଝିଅ, ବିବାହ ପାଇଁ ଅନେକ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକାଶରେ ନାହିଁ, କିପରି ବିବାହ କରିବି?” କନ୍ୟା କହିଲେ—“ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ନଥିଲେ ବିବାହ ପାଇଁ ସମୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିବାହ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।” ଋଷି କହିଲେ—“ପୂର୍ବରୁ ଋତବାକ ନାମକ ଋଷି ଆକାଶରୁ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଖସାଇଦେଇଥିଲେ। ତୁମେ ଅନ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ବିବାହ କିପରି ହେବ?” କନ୍ୟା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଋତବାକ କି କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ତପସ୍ୟା କଲେ, ନା କି ଶରୀର, ମନ, ଓ ଶବ୍ଦରେ? ଆପଣ ଏପରି ତପସ୍ୟା କରିନାହିଁ?” “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଜାଣିଛି; ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ। ଆକାଶରେ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ବସାନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋ ବିବାହ କରନ୍ତୁ, ପିତା।” ଋଷି କହିଲେ—“ଠିକ୍, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ତାହା ଶୁଭ। ତୁମ ପାଇଁ ଆଜି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ମାର୍ଗରେ ବସାଉଛି।” ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ଏପରି କହି ଋଷି ନିଜ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଶୀଘ୍ର ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ମାର୍ଗରେ ପୁନଃ ବସାଇଦେଲେ। ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଧିନରେ ଋଷି ରେବତୀଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା ଦୁର୍ଦମ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରୀତିରେ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ। ବିବାହ ଶେଷରେ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବୀର, କି ଚାହୁଁଛ, କୁହ; ମୁଁ ପୂରଣ କରିବି।” ରାଜା କହିଲେ—“ମୁନି, ମୁଁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏକପୁତ୍ର ଚାହୁଁଛି, ଯିଏ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରର ନାଥ ହେବେ।” ଋଷି କହିଲେ—“ଯଦି ଏହି ତୁମ ଇଚ୍ଛା, ତେଣୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କର। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକ ମନୁ, ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରର ନାଥ ତୁମେ ପାଇବା।” “ପଞ୍ଚମ ପୁରାଣ—ଦେବୀ ଭାଗବତ—ପାଞ୍ଚ ଥର ଶୁଣିଲେ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛିତ ପୁତ୍ର ପାଇବା।” “ରେବତୀର ଝିଅ ରେବତୀ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେବେ, ଯାହାର ନାମ ରେବତ, ପଞ୍ଚମ ମନୁ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ୟଜ୍ଞ, ଧର୍ମିକ ଓ ଅଜୟ ହେବେ।” ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ନିଜ ପିତା ଓ ପୁର୍ବଜଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଶାସନ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ନିଜ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କଲେ।