ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା, ଯିଏକି ବାସବୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଋଷି ପରାଶରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନୌକାରେ ବସାଇ ନଦୀ ପାର କରାଇଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଝିଅ ଯମୁନା ନଦୀରେ ଯିବା ସମୟରେ, ଭାଗ୍ୟର ଚଳନାରେ, ପରାଶର ଋଷି ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧାଙ୍କ ଆନ୍ତରିକ ଚକ୍ଷୁକୁ ଦେଖି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଯୁବତ୍ବ ଦେଖି ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ନିଅବାକୁ ଚାହିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତକୁ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ଧରିଲେ। ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା, ଅନ୍ଧକାର ନୟନ ଓ ମୃଦୁ ହସରେ, କହିଲେ, “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କି ଆପଣଙ୍କ ପରିବାର, ଶିକ୍ଷା ଓ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଉଚିତ? ଆପଣ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବଂଶଧର, ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ଓ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ତଥାପି କାମନାରେ ବିକଳ ହୋଇ ଏମିତି କାମ କିପାଇଁ କରୁଛନ୍ତି? ମାନବ ଜନ୍ମ ଏ ଭୂମିରେ ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ତାହା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଆପଣ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ତେବେ ଏମିତି ମୂଳ୍ୟହୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ କିପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମୋ ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା ଦେଖି? ଆପଣ ଅଚଳ ମନବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଦେହରେ କଣ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ଯାହାକି ଆପଣ ମୋ ହାତ ଧରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? କାମନାରେ ଅନ୍ଧ, ନିଜ ଧର୍ମକୁ କିପାଇଁ ଭୁଲିଗଲେ?” ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନେ ଅନ୍ଧ, ମୋ ହାତ ଧରିବା ପାଇଁ ଏତେ ଅନୁରକ୍ତ, ତାଙ୍କ ମନ କାମଦେବଙ୍କ ପଞ୍ଚ ବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ—ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏମିତି ଭାବି ସେ ମୃଦୁ ଭାବେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଆପଣଙ୍କୁ ନଦୀର ପାରେ ନେଇଯିବି।” ସୂତ କହିଲେ, ସେଇ ସୁସଂଗତ କଥା ଶୁଣି, ପରାଶର ତାଙ୍କ ହାତ ଛାଡ଼ି ନଦୀର ପାରେ ଉଭା ହେଲେ। କିନ୍ତୁ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ପରାଶର ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧାଙ୍କୁ ଧରିଲେ। ସେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରୁଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ କିପାଇଁ ଦ୍ୱିଧା କରୁନାହାନ୍ତି? ସମାନ ଗୁଣ ଥିଲେ ଏକତା ଶୁଭ ହୁଏ।” ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ, ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କାସ୍ତୂରୀ ସମ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ। ଋଷି ପରାଶର ତାଙ୍କୁ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଦେଇ, ଦାହିଣ ହାତ ଧରିଲେ। ଏବେ ସତ୍ୟବତୀ ମଧୁର ଭାବେ କହିଲେ, “ମୁନି, ନଦୀ ପାରରେ ଲୋକମାନେ ଓ ମୋ ପିତା ଦେଖୁଛନ୍ତି। ପଶୁମାନେ ପରି ଦିନେ ଏମିତି ଖୋଲା ଏବଂ କଠୋର ମିଳନ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ଦୟାକରି ରାତି ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ମାନବମାନେ ଦିନେ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପରାଧ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଆପଣ ନିଜ କାମନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ, ଲୋକ ନିନ୍ଦା ଅସହ୍ୟ।” ସେଇ ଉଚିତ ଓ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ କଥା ଶୁଣି, ପରାଶର ତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ତୁରନ୍ତ ଏକ ଧୂସର କୁହୁଡ଼ି ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ତାହାରେ ସମସ୍ତ ନଦୀପାର ଗଭୀର ଅନ୍ଧାରରେ ଢାଙ୍କିଗଲା। ସେଠି, ସତ୍ୟବତୀ ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ, “ମୁଁ କୁମାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋତେ ଭୋଗ କରି ଯିବେ। ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଖଣ୍ଡ—ମୋ ସ୍ଥିତି କ’ଣ ହେବ? ଯଦି ଗର୍ଭବତୀ ହେଉଛି, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବି? ଆପଣ ଯିବେ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ପରାଶର କହିଲେ, “ଭୟଭିତେ, ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ, ଚୟନ କର।" ସତ୍ୟବତୀ କହିଲେ, “ମୋ କୁମାରୀତ୍ୱ ଅଖଣ୍ଡ ରହୁ, ମୋ ସନ୍ତାନ ଆପଣ ସମ, ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଉ। ଏହି ମଧୁର ଗନ୍ଧ ସଦା ରହୁ, ଏବଂ ମୋ ଯୁବତ୍ବ ଅନ୍ତରିକ୍ତ ହେଉନାହିଁ।” ପରାଶର କହିଲେ, “ଶୁଣ, ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମର ପୁଅ ବିଷ୍ଣୁ ବଂଶର, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ମୁଁ କିଛି କାରଣରେ ତୁମେପାଇଁ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅସ୍ଥିର ହୋଇନଥିଲି। ଦେବ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଛି; ଭାଗ୍ୟ ବଡ଼ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥିଲ, ସେଠାରେ ମୁଁ କିପାଇଁ ମୁହଁ ହରାଇଲି? ତୁମର ପୁଅ ପୁରାଣର କର୍ତ୍ତା ହେବ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦ ଶାଖା ବିଭାଜକ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।" ଏପରି କହି, ପରାଶର ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରି, କାଳିନ୍ଦୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ତୁରନ୍ତ ଚଲିଗଲେ। ସତ୍ୟବତୀ ତୁରନ୍ତ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ, ଏବଂ ଯମୁନା ନଦୀର ଦ୍ୱୀପରେ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ପ୍ରେମର ଅନ୍ୟ ଅବତାର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେଇ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଦେହରେ ତେଜ ଧାରଣ କରି, ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରି ଯାଅ; ମୁଁ ଏବେ ତପସ୍ୟା କରିବି। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ କୌଣସି ବଡ଼ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଠିବ, ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିବ; ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଆସିବି। ତୁମେ ମୋତେ ଡାକିବା ସମୟରେ ମୁଁ ଆସିବି। ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ସୁଖରେ ରୁହ।” ଏପରି କହି, ବ୍ୟାସ ଚଲିଗଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟବତୀ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଲେ। ଶିଶୁ ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ “ଦ୍ୱୈପାୟନ” ବୋଲି ଡାକାଯାଉଥିଲା। ଜନ୍ମ ସମୟରୁ ତିନି ବିଷ୍ଣୁ ବଂଶର ପ୍ରଭାବରେ ତ୍ୱରିତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ପରାଶର ଓ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। କଳିଯୁଗ ଆସୁଥିବା ଜାଣି, ସେ ବେଦ ଶାଖାକୁ ବିଭାଜନ କଲେ, ଏବଂ ଏହି କାରଣରୁ “ବ୍ୟାସ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ପୁରାଣ ଓ ମହାଭାରତ ରଚନା କଲେ।