ଏଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଧର୍ମର ବିସ୍ତାର ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଗାୟତ୍ରୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଏହାକୁ 'ଭାଗବତ' ବୋଲି ମନାଯାଏ । ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଦେବୀଙ୍କ ସଂପର୍କୀତ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ଭାଗବତ' କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ପରମେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଶିବ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଏକ ସମୟରେ ଋତବାକ୍ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ଥିଲେ । ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ପୌଷ ମାସର ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା । ଋତବାକ୍ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡନ, ଉପନୟନ ଇତ୍ୟାଦି ନିୟମାନୁସାରେ କରାଇଲେ । ଏହି ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ମନ ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭରେ ଆବୃତ ହେଇଯିଲା । ସେ, ଅନେକ ମୋହରେ ପଡ଼ି, ସଦା ଦୁଃଖିତ ଓ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବି ରହିଲେ । ଋତବାକ୍ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ମୋର ପୁଅ କିଏ ଏତେ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲା?" ତାଙ୍କ ପୁଅ ଜୋରକରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଋଷିପୁତ୍ରଙ୍କ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲା; ସେ ନ ତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ, ନ ମାତାଙ୍କ କଥା ମାନିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ମୋହରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ହେଇଗଲା । ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ଋତବାକ୍ କହିଲେ: "ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଥିବାଠାରୁ, ପୁଅ ନ ଥିବା ଭଲ ।" ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ନରକକୁ ପତିତ କରେ; ସେ ଯେତେଦିନ ବଞ୍ଚେ, ପିତାମାତାଙ୍କୁ କେବଳ କଷ୍ଟ ଦିଏ । ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅର ଜନ୍ମ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ସେ ନ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଉପକାର କରେ, ନ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେ । ଯେଉଁ ଘରେ ଭଲ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍; ଏମିତି ପୁଅ ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରେ, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ । ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କୁଳ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, କୁଳୀନତା ଅପମାନିତ ହୁଏ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଓ ନରକ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ଖରାପ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ମିଥ୍ୟା ମିତ୍ର ସହ ଆନନ୍ଦ କିପରି ହେବ? ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅର ଦୁଃଖରେ ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଋଷି ଗର୍ଗଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ଋତବାକ୍ କହିଲେ: "ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ—ମୋର ପୁଅ କିଏ ଏତେ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲା, ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ ।" "ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛି; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ କରି ନିୟମାନୁସାରେ ବିବାହ କରିଛି । ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଘୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛି, ପଞ୍ଚ ମହାୟଜ୍ଞ ପ୍ରତିଦିନ କରିଛି । ନରକ ଭୟରେ, କାମନାରେ ନୁହେଁ, ପୁଅ ପାଇଁ ନିୟମାନୁସାରେ ଗର୍ଭାଧାନ କରିଥିଲି । ଏହି ପୁଅ, ମୋ ଦୋଷ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମାଆଁର ଦୋଷରେ, ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ ଜନ୍ମିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପାଇଁ ଶୋକର କାରଣ ହୋଇଛି ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗର୍ଗ ଋଷି ସବୁ ଭାବି ଜ୍ୟୋତିଷ ଅନୁଯାୟୀ କାରଣ କହିଲେ: "ହେ ଋଷି, ନ ତୁମେ, ନ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ, ନ କୁଳ—କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ; ତୁମ ପୁଅ ଦୁଷ୍ଟ ହେବାର କାରଣ ଅଶୁଭ ରେବତୀ ଦଶା ।" "ତୁମ ପୁଅ ଅଶୁଭ ସମୟରେ ଜନ୍ମିଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଃଖ ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଉପାସନା କର ।" ଗର୍ଗଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଋତବାକ୍ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରେବତୀକୁ ଶାପ ଦେଲେ: "ରେବତୀ ଆକାଶରୁ ପତିତ ହେଉ !" ତାଙ୍କ ଏହି ଶାପ ଦେବା ସହିତ, ପୂଷା ତାରା ମଧ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପତିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ କୁମୁଦ ପର୍ବତରେ ଚମକିଲା । ଏହିପରି ରେବତକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପତନରୁ କୁମୁଦ ପର୍ବତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଏହି ପର୍ବତ ଅତି ସୁନ୍ଦର ହେଲା । ରେବତୀକୁ ଶାପ ଦେଇ, ଋଷି ଗର୍ଗଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ଓ ସୁଖ ଓ ଶୁଭ ଲାଭ କଲେ । ତା'ପରେ, ରେବତୀ ତାରାର ତେଜରୁ ଏକ କୁଁଆରୀ ଜନ୍ମିଲେ, ଯାହା ସାରା ପୃଥିବୀରେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଧିକାରିଣୀ ଥିଲେ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲେ ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇଛନ୍ତି । ଏହି ରେବତୀ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ କୁଁଆରୀକୁ ଦେଖି, ଋଷି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ 'ରେବତୀ' ନାମ ଦେଲେ । ଏହା ପରେ ମହାମୁନି ପ୍ରମୁଚ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏହି କୁଁଆରୀକୁ ନିଜ ଝିଅ ପରି ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଲାଲନା-ପାଳନା କଲେ, ସେହି କୁମୁଦ ପର୍ବତରେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ବଡ଼ ହେଲେ ଓ ଦେହ ଉପରେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଆସିଲା, ମୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ—'କିଏ ଏହି ଝିଅ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବର ହେବେ?' ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉପଯୁକ୍ତ ବର ମିଳିଲେନି; ତେଣୁ ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡରେ ବସି ମୁନି ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ତା'ପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କୁଁଆରୀକୁ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: "ତୁମର ପତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବଳବାନ୍, ଶୂର, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ଓ ଅଜୟୀ ହେବେ । ସେ ହେଲେ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ, ଏକ ରାଜା, ଦୁର୍ଜୟ ଏବଂ ତୁମର ପତି ହେବେ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ତା'ପରେ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ସେଇ ସମୟରେ, ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ନାମକ ଏକ ରାଜା, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶିକାର ଉପଲକ୍ଷେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ । ସେ ଭଳି ବଳଶାଳୀ, ଭୀରୁ, ବିକ୍ରମଶିଳଙ୍କ ପୁଅ, କାଳିନ୍ଦୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବଂଶର ଅଂଶଧାରୀ । ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ରେବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଦୟାଭାବରେ ପଚାରିଲେ: "ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମହାମୁନି ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କର ପାଦ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। ଆପଣ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ?" କୁଁଆରୀ କହିଲେ: "ହେ ମହାରାଜ, ମହାମୁନି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡକୁ ଗଲେ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ ।