ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ସୁରଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ସତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଠାରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ରାଜ୍ୟର ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦଖଳ କରିନେଲେ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଛିନି ନିଆଯିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ବୀ ରୂପ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ସହର ରୁ ବାହାର କରାଗଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଶିକାର ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ସେ ଏକା ଏବଂ ନିର୍ଜନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଉଲ୍ଲାସହୀନ ମନେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ବହୁତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ଋଷି ସୁମେଧାସଙ୍କ ନିକଟରେ ସେ ରାଜା କିଛି ଦିନ ରହିଲେ। ଏକ ଦିନ, ରାଜା ସୁରଥ ଋଷିଙ୍କ ପୂଜା ଶେଷ ହେବା ପରେ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଦୃତଗତିରେ ଶିର ନମାଇ ଆଦର ସହିତ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ମୁଁ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିଲି ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ମୋ ପରିବାର ନାହିଁ, ତଥାପି ମୋ ମନରେ ଦୁଃଖ ସଦା ବିପାକ ଦେଉଛି। ମୋତେ ଶତ୍ରୁମାନେ ହରାଇ ଦେଲେ, ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଛିନି ନେଇଲେ, ତଥାପି ଏହା ଉପରେ ମୋର ଆସକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନରେ ଉପଜୁଛି। ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? ଓ ଋଷି, ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ଚାହୁଁଛି, ମୋତେ ଏହି ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ।” ତାହାପରେ ଋଷି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଥା ଶୁଣ, ଯାହା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ମହିମା। ସେ ମହାଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥାନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଭୁ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଥିବା ପାଇଁ ମନକୁ ବନ୍ଧି ରଖନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ପାଳନ କରନ୍ତି। ସଂହାର ସମୟରେ, ସେ ଶିବ ରୂପେ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମସାତ କରନ୍ତି; ସେ ମହାଦେବୀ, ଇଚ୍ଛା ଦାତ୍ରୀ, ସେଇ ଅତିଦୁର୍ଜୟ କାଳରାତ୍ରି। ସେ କାଳୀ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସଂହାରକାରିଣୀ; ସେ କମଳା, ପଦ୍ମର ଆଶ୍ରୟ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବିଶ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଲୟ ହେବ; ତେଣୁ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସର୍ବୋପରି। ହେ ରାଜନ୍, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ କୃପା ମିଳେ, ସେଉଁଠି ଭ୍ରମ ଜିତି ପାରିବ; ତାଙ୍କ କୃପା ବିନା କେହି ଭ୍ରମ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି ଶୁଣି, ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଦେବୀ କିଏ? ଆପଣ କହିଥିବା ଦେବୀ କିଏ? କେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି? କେମିତି ସେ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି? ତାଙ୍କର ରୂପ କ’ଣ? ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଦୟାକରି ସବୁ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ଋଷି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏହି ଦେବୀଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଥା ତୁମକୁ କହିବି। କେମିତି ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା, ଶୁଣ। ଏକ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ନାରାୟଣ ବିଶ୍ୱକୁ ସଂହାର କରି ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର କାନର ମେଳୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣ ଦାନବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ‘ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ରକ୍ଷା ପାଇବି?’—ଏହି ଭାବରେ ସେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତେବେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଉପାୟ ଆସିଲା—ଯିଏଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ହେ ଦେବୀ, ବିଶ୍ୱର ପାଳନକାରିଣୀ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା, ହେ କୋସ୍ମିକ ମାୟା, ମହାମାୟା, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଶୁଭାଙ୍ଗି, ସମସ୍ତ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲନ୍ତି। ତୁମେ କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ମୋହରାତ୍ରି, ମଦ ଭରା ଭୟଙ୍କରୀ, ସମସ୍ତଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ, ସ୍ୱାମିନୀ, ପୂଜ୍ୟା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ଧନ। ତୁମେ ପୂଜ୍ୟା, ଅତିଶୟ ଆଦରଣୀୟ, ମାୟା, ମଧୁର, ଧରିତ୍ରୀ ସ୍ୱୟଂ; ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଲଜ୍ଜା, ପୌଷ୍ଟିକତା, ଖ୍ଷମା, କୀର୍ତ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଦୟାର ସ୍ୱରୂପ; ଆକର୍ଷଣୀୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜିତ, ଜାଗ୍ରତି ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ରୂପ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ, ଏକା, ତଥା ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପଧାରିଣୀ। ତିନି ବେଦ, ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଆଶ୍ରୟ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାର ସାର, ପଞ୍ଚ ଭୂତଙ୍କ ମାଲିକା, ଷଷ୍ଠ ଓ ଷଷ୍ଠର ଶାସକା। ସପ୍ତ ଦିନର ମାଲିକା, ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଫଳଦାତ୍ରୀ, ଅଷ୍ଟମୀର ଦେବୀ, ନବଗ୍ରହର ଶାସକା। ନବ ରସ ଓ କଳାରେ ଆନନ୍ଦମୟ, ଦଶ ଦିଗରେ ପୂଜିତ, ଏଗାରୋଟି ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଗାର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜିତ। ଦ୍ୱାଦଶ ଭୁଜା ଧାରିଣୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ସ, ତ୍ରୟୋଦଶ ରୂପ ଧାରିଣୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦେବତା ଓ ମନୁମାନେ ଯାହାଙ୍କ ମାତା। ପଞ୍ଚଦଶୀ ତିଥି, ଷୋଡଶୀ ଭୁଜାଧାରିଣୀ, ଷୋଡଶ କଳାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯାହାଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବାହିତ। ଏହିପରି ତୁମ ରୂପ, ହେ ଦେବୀ, ଗୁଣାତୀତ, ତମସ୍ର ଉତ୍ସ। ତୁମେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରେ ଧରି ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ ମଧୁ କୈଟଭ ଦୁଇ ଦାନବକୁ ନିଆଁ। ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ, ଦେବତା ମଧ୍ୟର ଦେବତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇଦିଅ।