ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଇଲାଙ୍କ କଥା ଜାଣି, ପରମ ଭକ୍ତି ସହିତ କୈଳାଶ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବାରେ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଓ ଶିବ, ଓ ଶଙ୍କର, ଜଟାଧାରୀ, ଗିରିଜାଙ୍କ ସହ ଅର୍ଧାଙ୍ଗୀ ଯେଉଁ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଆପଣ କୈଳାଶରେ ବସୁଥିବା, ନୀଳକଣ୍ଠ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା କୃପାମୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶିବ, ଶୁଭ ଦେହଧାରୀ, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଭୟ ଦୂରକରିଥିବା, ବୃଷଭବାହନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରଣ, ପରମ ଆତ୍ମା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ତିନି ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାର କରୁଥିବା, ଦେବତାମନ୍ଦିର ଦେବତା, ଦାନଦାତା, ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯଜ୍ଞର ରୂପ ଓ ଫଳଦାତା, ଗଙ୍ଗାଧାରୀ, ଜଟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ନୟନ ହେବା, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର।” ଏପରି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଭଗବାନ ଶିବ, ବୃଷଭ ଉପରେ ଅମ୍ବିକା ସହ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ର ଦିଗନ୍ତରେ ଅନେକ ସୂର୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନେଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ଚାଁଦି ପାହାଡ଼ର ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ, ତିନି ଚକ୍ଷୁଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ, ହୃଦୟରେ ପ୍ରସନ୍ନତା ଭରିଥିଲା। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ଭଗବାନ କହିଲେ, “ଏ ମହାମୁନି, ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଏକ ବର ଚାହିଁ।” ବସିଷ୍ଠ ଶିର ନମାଇ ନରତ୍ୱ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତେବେ ଶିବ କହିଲେ, “ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଏକ ମାସ ନାରୀ ରୂପେ ରହିବାର ବର ପାଇବୁ।” ଏଭଳି ବର ପାଇ ବସିଷ୍ଠ ଜଗଦମ୍ବିକା ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯିଏ ବରଦାନ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜିଲେ ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଇଲାଙ୍କ ଠାରୁ ପୁରୁଷ ରୂପ ଆଶା କରି। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ବିଜୟ ହେଉ, ମହାଦେବୀ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜିତ, ଅନେକ ଗୁଣର ନିବାସ। ଦେବତାଙ୍କ ରାଣୀ, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମମତା କରୁଥିବା ଦୁର୍ଗା, ଦୁଃଖ ଦୂରକରି, ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବଙ୍କ ନାଶକାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୁଲଭ, ମହାମାୟା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ମା, ଆପଣଙ୍କ ଅରବିନ୍ଦ ପାଦ ଏହି ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପ୍ରାଣବାହନ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରି ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର ର ଅଧିକାର ପାଆନ୍ତି। ଦେବୀ, ଚତୁର୍ବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ରାଣୀ, ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ମୁଁ କେବଳ ଶିର ନମାଇ ଅପରାଧୀ।” ଏଭଳି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତୁତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଦୁର୍ଗା ନାରାୟଣୀ ଦେବୀ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂରକାରିଣୀ ଦେବୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ ଓ ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ପୂଜିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅ। ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଯେଉଁ ଦେବୀଭାଗବତ ପୁରାଣ ଅଛି, ତାହା ନଉ ଦିନ ଧରି ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ପଢ଼ି ଶ୍ରବଣ କରା। କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ପୁରୁଷ ଭାବ ପାଇବ—ଏହିପରି ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀ କହି, ଦୃଶ୍ୟାନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।” ଏହିପରି ଦେଖି ବସିଷ୍ଠ ଶିର ନମାଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଡାକି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ନବରାତ୍ରୀ ବିଧିରେ ବସିଷ୍ଠ ଦେବୀ ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ପୂଜା ଶ୍ରବଣ କରାଇଲେ। ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବୀଭାଗବତର ଦିବ୍ୟାମୃତ ଶୁଣି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ପୂଜା କରି, ଅବିରତ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜସିଂହାସନରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ କରିଲେ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ்ୟଜ୍ଞ କଲେ, ଦାନ ଦେଲେ, ରାଜ୍ୟ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଇ, ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁଠି ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ପଢ଼ିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଲୋକ ଓ ପରମାମୃତ ପାଇବେ। ଏ ଭାବେ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଗଳ୍ପ ଶୁଣି, କୁମ୍ଭସଂଭବ ଆଉ ଅଧିକ ଶୁଣିବା ଆଗ୍ରହରେ ବିଶାଖଙ୍କୁ ବିନୟ ସହ ପଚାରିଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ଦେବସେନାପତି, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣିଲି; ଏବେ ଦୟାକରି ଭାଗବତର ମହିମା ଆଉ କହ।” ତେବେ ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ, “ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଗଳ୍ପ ଶୁଣ, ଯେଉଁଠି ଭାଗବତର ମହିମା ର ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠି ଗାୟତ୍ରୀକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଧର୍ମର ବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ଗାୟତ୍ରୀର ମହିମା ଏଠି ଅଟୁଟ, ଏହି ଭାଗବତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏହା ଦେବୀଙ୍କର ଅଂଶ ଥିବାରୁ ଭାଗବତ ନାମରେ ପରିଚିତ; କାରଣ, ସେ ପରମ ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଏଠି ଏକ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଋଷି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଋତବାକ୍। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ପୌଷ୍ଣ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର, ମୁଣ୍ଡନ, ଉପନୟନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଓ ମାତୃମନ ଦୁଇଁଟି ରୋଷ ଓ ଲୋଭରେ ଆବୃତ ହେଲା; ସେ ମାତା ଅନେକ ଆସକ୍ତିରେ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ରହିଲେ। ଋତବାକ୍ ମହାଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୋ ପୁଅ ଏତେ ଦୁଷ୍ଟ କାହିଁକି?” ସେ ଜୋର କରି ଅନ୍ୟ ଋଷିପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନାନୀକୁ ଚୁରାଇ ନେଲା; ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲା ନାହିଁ, ମନ ମୂଢ଼ ହୋଇଗଲା। ତେବେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଋତବାକ୍ କହିଲେ: “ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଥିବାଠାରୁ ପୁଅ ନ ଥିବା ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ପିତୃପୁରୁଷମାନେକୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ନରକକୁ ପତିତ କରେ; ସେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଦିନ ବଞ୍ଚେ, ସେଠି ପିତାମାତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।