ଏହି ଉତ୍କଳ ଗାଥାରେ ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦର୍ଶନ ଦିଆଯାଉଛି। ବ୍ୟାସ ମୁନି ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଶୁକ ମୁନିଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶିବ ଦେବ ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ପରାଶରା ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ବ୍ୟାସ, ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ; ତୁମର ପୁତ୍ର ଯୋଗରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେ ସ୍ଵୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ପଦ ଅପ୍ରାପ୍ତ, ଶୁକ ସେହି ପଦକୁ ଅବଳମ୍ବନ କରିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଯେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତିର ଅର୍ଥ ଜାଣିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମର କୀର୍ତି ବିଶ୍ୱରେ ବିପୁଳ ହୋଇଛି, ମହାପାପ ରହିତ ବ୍ୟାସ।” ତଥାପି ବ୍ୟାସ ମୁନି କହିଲେ: “ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ମନରୁ ଯାଉନାହିଁ, ମହାଦେବ, ମୁଁ କଣ କରିବି?” ବ୍ୟାସଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଏବେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଛି, ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ। ମହାଦେବ କହିଲେ: “ତୁମେ ତୁମର ପୁତ୍ରଙ୍କର ଚାୟାକୁ ଦେଖିବେ, ତାହା ସନ୍ନିକଟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବ। ଏହି ଚାୟାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କର।” ସୁତ କହିଲେ: ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଚାୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ମହାଦେବ ଦେଇଥିବା ଵର ପ୍ରଦାନ କରିବା ପରେ ଶିବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଏବଂ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ତଥାପି ଶୁକଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ମଧ୍ୟରେ, ରୁଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଉତ୍କଳ ଦେବତା ଶୁକ ଉତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ; ବ୍ୟାସ ପରେ କଣ କଲେ? ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହ।” ସୁତ କହିଲେ: ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିମନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ଅସିତ, ଦେବଳ, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଜୈମିନି, ସୁମନ୍ତୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀମାନେ ବିଦାୟ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନେ ବିଦାୟ ନେଇଥିବା ଦେଖି ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ହେଇ, ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ମନରେ ନିଷାଦ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ମାତୃ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜହ୍ନବୀ ତୀରରେ ବସିଥିଲେ। ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ। ସେ ଦ୍ଵୀପକୁ ପହଁଚି, ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: “ସେ ସୁନ୍ଦର ମୁଖମୁଣ୍ଡୀ କନ୍ୟା କେଉଁଠି?” ନିଷାଦମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ସେ କନ୍ୟା ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି।” ଦଶା ରାଜା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବଡ଼ ଭକ୍ତି ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ଫଳବାନ ହେଲା, ଆମର ବଂଶ ପବିତ୍ର ହେଲା, ବ୍ୟାସ ମୁନି, ଦେବମାନେ ଯେଉଁ ସମ୍ମିଳନ ଦୁର୍ଲଭ, ମୁଁ ଦେଖିପାରିଛି। ତୁମେ ଯେଉଁ କାରଣରେ ଆସିଛ, କହିବେ; ମୋ ଭାର୍ୟାମାନେ, ଧନ, ପୁତ୍ରମାନେ—ସବୁ ତୁମର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।” ସରସ୍ୱତୀ ତୀର ଉପରେ ବ୍ୟାସ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଏସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏଠି ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତରେ ବସିଥିଲେ। ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଦୀପ୍ତିମାନ ସନ୍ତାନ, ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ୟାସ ସେମାନେକୁ ଭାଇ ଭାବି, ଅରଣ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ପ୍ରଥମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ବିଚିତ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି ଶାନ୍ତନୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ; ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ ଦେଖି ଶାନ୍ତନୁ ଗର୍ବିତ ହେଲେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପ୍ରତି ଅଜୟ ଭାବିଲେ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତନୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, ଜଣେ ପୁରାଣ ଜାମା ପରି ଛାଡ଼ି ଦେବା ପରି। ରାଜା ଅନ୍ତର୍ଧାନ କରିବା ପରେ ଭୀଷ୍ମ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦାନ କରିବା ନିୟମାନୁସାରେ କଲେ। ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦକୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ରାଜସିଁହାସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଦେବବ୍ରତ ଭୀଷ୍ମ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସହ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେ ଗଭୀର ସେନା ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଶିକାର କରି ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ। ଏଠି ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହୈରାଣ୍ୟ ରଥରେ ଉତ୍ତରିଲେ। ଦୁଇ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ହାତରେ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ ଏହା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେବା ସହିତ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘେରି ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟକୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚାର୍ୟମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟବତୀ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସତ୍ୟବତୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପରେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ; ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାଜା ହେବା ଶୁଣି ଖୁସି ହେଲେ। ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଧର୍ମିକ ପୁତ୍ର ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଭୀଷ୍ମ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ପାଇଁ ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। କାଶୀ ରାଜାଙ୍କ ତିନି କନ୍ୟା, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସ୍ୱୟଂବର ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପିତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ହଜାର ହଜାର ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ, ସ୍ୱୟଂବର ଜିତିବା ଆଶାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ଏହି କନ୍ୟାମାନେକୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅପହରଣ କଲେ, ଏକ ରଥ ଓ ନିଜ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଟୁଟ କରିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଶାସକଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ ସେମାନେକୁ ନେଇ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ପହଁଚିଲେ। ମା, ବୋନ୍, କିମ୍ବା କନ୍ୟା ପରି ଭାବି, ଭୀଷ୍ମ ଏହି ତିନି ନୟନ-ମନୋହର କନ୍ୟାମାନେକୁ ଏକସାଥି କଲେ।