କିଛି ସମୟ ପରେ, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅପୂର୍ବ ଯୋଗମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ରାଜ୍ୟଟି ସ୍ୱ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ, ସେ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ମାୟାର ବୀଜ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅବିରୋଧ ହେଲା। ନାରଦଙ୍କ କୃପାରେ ଶୁକ ତୁରନ୍ତ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, କୈଳାସ ପର୍ବତର ଶୁଭ୍ର ଶିଖରରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଶୁକ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଶିଖରରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଓ ପରମ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ସେ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳିତ, ବିଶେଷ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍ତରୋତ୍ତାନ ସମୟରେ ପର୍ବତ ଶିଖର ଦୁଇଭାଗରେ ଭାଗିଗଲା। ବହୁ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା, ଶୁକ ଆକାଶରେ ଚଳିତ ହେଲେ, ହବା ପରି ଆକାଶରେ ବିହରିଥିଲେ, ଦେବ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ଅସାଧାରଣ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ୟାସ, ପୁଅଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବିକଳ ହୋଇ, ବାରମ୍ବାର “ମୋ ପୁଅ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଶୁକ (ପରିବା) ରହିଥିଲା। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖି, ପରିବା ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଚିତ୍କାର ଅନୁଭବ କଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ ସେଇ ପରିବା, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଚିତ୍କାରକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି କଲା। ଏପରି ଧ୍ୱନି ଆଜିଯାଏ ସେଇ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଶୁଣାଯାଏ। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, “ପୁଅ! ପୁଅ!” ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ, ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଶିବ ତାଁଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ପରାଶରପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ବ୍ୟାସ, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମ ପୁଅ ଯୋଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ସ୍ୱୟଂ ସଂଯମ ନ କରିଥିବାମାନେ ଯେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ପଦ ପାଇଛନ୍ତି, ତାହା ସେ ପାଇଛନ୍ତି। ତୁମେ ଦୁଃଖ ଅତୀତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିଛ, ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଖ୍ୟାତି ବିଶ୍ୱରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି, ହେ ପାପରହିତ।" ବ୍ୟାସ କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ତଥାପି ମୋର ଦୁଃଖ ଯାଉନାହିଁ; ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ମହାଦେବ କହିଲେ: “ଆଜି ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ତୁମ ପୁଅ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତୃପ୍ତ ଅଛି। ତୁମେ ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଛାୟାକୁ ନିକଟରେ ଦେଖିବ।” ଶିବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, “ଏହି ଛାୟା ଦେଖି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କର”, ସୂତ କହିଲେ, ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ଛାୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏପରି ଅନୁଗ୍ରହ ପରେ ହରା (ଶିବ) ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ମହାଦେବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଶୁକଙ୍କ ଅଭାବରେ ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଥିଲେ। ଏଠିଠାରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ଆସେ। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: “ଶୁକ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତା’ପରେ ବ୍ୟାସ କ’ଣ କଲେ? ଏହା ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ।” ସୂତ କହିଲେ: ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦାଦି ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରି ଏପୃଥିବୀରେ ପୂର୍ବରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଅସିତ, ଦେବଳ, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଜୈମିନି ଓ ସୁମନ୍ତୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀ ଚଳିଗଲେ। ଏହିପରି ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ପୁଅ ବିଦାୟ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ସେଉଁଠାରୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଠାଣ୍ଡିଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ସେ ଧର୍ମିକ ନିଷାଦ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କର ମାଆ, ଜହ୍ନବୀ ତୀରେ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ବସୁଥିବାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବ୍ୟାସ, ସେଇ ପର୍ବତ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ। ଦ୍ୱୀପରେ ପହଞ୍ଚି ବ୍ୟାସ ପଚାରିଲେ, “ସେ ଶୁଭ୍ରମୁଖୀ କନ୍ୟା କେଉଁଠି ଗଲେ?” ନିଷାଦମାନେ କହିଲେ: “ସେ କନ୍ୟା ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି।” ଦଶମାନ୍ୟ ରାଜା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବଡ଼ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି, ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କରି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଆମ ବଂଶ ପବିତ୍ର ହେଲା, ହେ ମୁନି, କାରଣ ଦେବତାମାନେ ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ ଦେଖନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ଦେଖିଛି—ତୁମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର। ତୁମେ ଯେଉଁ କାମପାଇଁ ଆସିଛ, ତାହା କୁହନ୍ତୁ। ମୋର ମହିଳାମାନେ, ଧନ, ପୁଅମାନେ—ସବୁ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ।” ସରସ୍ୱତୀ ତୀରରେ ବ୍ୟାସ ସୁନ୍ଦର ଏକ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ବସିଲେ। ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶାନ୍ତନୁବଂଶୀ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ଭାଇ ଭାବି, ଅରଣ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଲେ। ବଡ଼ ପୁଅ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଥିଲେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଅତିଶୟ ପ୍ରବଳ ନାୟକ; ସେପରି ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ। ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ଦେଖି, ମହାମତି ଶାନ୍ତନୁ ନିଜକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ୍ୟ ଭାବିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶାନ୍ତନୁ କାଳକ୍ରମେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଜଣେ ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ପରି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ରାଜା ବିଦାୟ ହେବା ପରେ, ଭୀଷ୍ମ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦେଲେ। ଏପରେ ସେ ଶୂରବୀର ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦକୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ରାଜସିଂହାସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଦେବବ୍ରତ ଭୀଷ୍ମ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ, ଶୁଭ୍ର ଓ ପ୍ରବଳ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅତି ଅହଂକାରୀ ହୋଇ, ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ଦୁଃଖ ଦେଲେ। ଗୋଟିଏ ଦିନ, ସେ ଶୂରବଳ ନେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗ ଓ କ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଶିକାର କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏକ ଶୁଭ୍ର ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ତଳକୁ ଆସିଲେ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ସମଶକ୍ତି ଓ ସମବଳରେ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।