ତୁମେ ସଦା ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଅଶାନ୍ତ, "ମୁଁ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଛି"—ଏହି ଭାବନାରେ ଚିନ୍ତିତ ଅଛ। ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଦୃଢ଼ ମନେ ଖୁସି ରୁହ। ଏହି ଶରୀରଟି ହେଉଛି ବନ୍ଧନ; ଏହା ମୋର ନୁହେଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ। ଏହିପରି ଧନ, ଘର, ରାଜ୍ୟ—ଏମାନେ ମୋର ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝିବା ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—ଏମିତି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୁକଦେବ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ବିଦାୟ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ। ପୁଅ ଆସୁଛନ୍ତି ଦେଖି ବ୍ୟାସଙ୍କ ମନରେ ବି ଆନନ୍ଦ ହେଲା। ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘିଲେ ଏବଂ ପୁନି ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ଶୁକଦେବ ସେଇ ଆନନ୍ଦ ଆଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରହି, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ହେଲେ। ଜନକ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅତି ପରିତୃପ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଜନନୀ ପୀବରୀ ନାମକ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଶୁକ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ—କୃଷ୍ଣ, ଗୌରପ୍ରଭ, ଭୂରି ଓ ଦେବଶ୍ରୁତ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ମହାନ ପୁଅ ଏକ କନ୍ୟା କୀର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାଜଙ୍କ ପୁଅ ମହାତ୍ମା ଅଣୁହାଙ୍କୁ ବିବାହ ଦେଲେ। ଅଣୁଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ଦିବ୍ୟ ତଜ୍ଞ, ଶକ କନ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମିତ, ଭୂମିର ଶାସକ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅପୂର୍ବ ଯୋଗମାର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ, ବଦରିକା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ମାୟାର ମୂଳ ଉପଦେଶରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା। ନାରଦଙ୍କ କୃପାରେ ଶୁକ ତୁରନ୍ତ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ; ପିତା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, କୈଳାସର ଶିଖରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ, ସେ ଶିଖରରୁ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳି, ଶୁକ ତୀବ୍ର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍କ୍ରମଣକୁ ଦେଖି ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ଭାଗିଗଲା। ଅନେକ ଅପୂର୍ବ ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଶୁକ ଆକାଶରେ ଚଳି, ଶିବଗଣ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଅସାଧାରଣ ତେଜରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ଶୁକଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର "ମୋ ପୁଅ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେଇ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଯେଉଁଠାରେ ଟିଆ ରହିଥିଲା, ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ଦେଖି, ଟିଆ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲା। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବା ଟିଆ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଚିତ୍କାରକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି କଲା; ଏଠି ଆଜିବି ଏହି ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପୁନର୍ବାର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ "ପୁଅ! ପୁଅ!" ବୋଲି ଡାକୁଥିବା ଦେଖି, ଶିବ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ପରାଶରପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ—"ବ୍ୟାସ, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମର ପୁଅ ଯୋଗରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।" "ସେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଆତ୍ମ-ନିଗ୍ରହ ବିନା କେହି ପାଇପାରେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖର ମୂଳ ବୁଝିଥିବା ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତୁମର ଏହି ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ବିଶ୍ୱରେ ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି, ହେ ପାପରହିତ!" ବ୍ୟାସ କହିଲେ, "ହେ ଦେବଦେବ, ତଥାପି ମୋର ଦୁଃଖ ଯାଉନାହିଁ; ମୁଁ କଣ କରିବି, ହେ ଜଗତ୍ପତି?" "ଆଜି ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ପୁରଣ ହେଉନାହିଁ, ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷା।" ମହାଦେବ କହିଲେ, "ତୁମେ ତୁମ ପୁଅଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଛାୟାକୁ ନିକଟରେ ଦେଖିବ।" "ସେଇ ଛାୟାକୁ ଦେଖି, ହେ ମହାମୁନି, ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କର।" ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଛାୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ହରା ଶିବ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ମହାଦେବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ, ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ। ଶୁକଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ, ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କଲେ। ଏହିପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ଆସିଛି। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—"ଶୁକ, ଦେବମାନ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତାପରେ ବ୍ୟାସ କଣ କଲେ? ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହ।" ସୂତ କହିଲେ—ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ପୃଥିବୀକୁ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ଅସିତ, ଦେବଳ, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଜୈମିନି, ଓ ସୁମନ୍ତୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ଚାଲିଗଲେ। ଏମିତି ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ପୁଅ ବିଶ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ବୋଲି ଦେଖି, ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, ସେଉଁଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ବ୍ୟାସ ମନେ କରିଲେ—ସତ୍ୟବତୀ ନାମକ ପୁଣ୍ୟବତୀ ନିଷାଦ କନ୍ୟା, ଯିଏ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜାହ୍ନବୀ ତୀରେ ରହୁଥିଲେ। ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବ୍ୟାସ, ସେଇ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ। ଦ୍ୱୀପକୁ ପହଞ୍ଚି, "ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀ କହାକୁ ଗଲେ?" ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ନିଷାଦମାନେ କହିଲେ—"ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇଦିଆଯାଇଛି।" ଦଶମାନଙ୍କ ରାଜା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆଦର ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂଜା କଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ କରି ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ—"ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଆମ ବଂଶ ପବିତ୍ର ହେଲା, ମୁନିବର; ଯାହା ମୁଁ ଦେଖିଛି, ତାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।" "ତୁମେ ଯେ କାରଣରେ ଆସିଛ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଦୟାକରି କହ; ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ, ପୁଅ—ସବୁ ତୁମର ଅଧିନ।" ସରସ୍ୱତୀ ତୀରର ଶୋଭାମୟ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟାସ ଏକ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହୋଇ ରହିଲେ। ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶାନ୍ତନୁବଂଶୀ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ଭାଇ ଭାବି, ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବାସ କଲେ। ଏଠି ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ, ଜେଉଁଠି ବଡ଼, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହେଲେ।