ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ ଏହିପରି କହି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହା ପରେ ନିମି ରାଜା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ମହାକ୍ରୋଧିତ ହେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଛ, ଆଜି ତୁମ ଦେହ ପତିତ ହେବ।” ଏହା ପରେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ତୁମ ଦେହ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେବ।” ଏଭଳି, ଦୁହେଁ ଏକାପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଶାପରେ ପତିତ ହେଲେ—ମୁଁ ଏଭଳି ଶୁଣିଛି। ହେ ରାଜନ୍, ଏହିଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—କିପରି ଗୁରୁ ସ୍ୱୟଂ ଭିଦେହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଲେ? ଏହା ମୋ ମନରେ ଅପୂର୍ବ ଚମକ ଦେଖାଏ, ହେ ରାଜନ୍। ତେବେ ଜନକ କହିଲେ: “ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ସତ୍ୟ; ଏଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ। ତଥାପି, ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମୁଁ ବହୁତ ଆଦର ଦେଇଥିଲି, ଏହା ଶୁଣ। ତୁମେ ତ ତୁମ ବାପାଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଛାଡି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହ ସଂଗ ହେବ। ଦେଖ, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛି; କେଉଁଠି ତୁମେ ଆସକ୍ତି ରହିତ ହେବା? ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା ସବୁଠାରେ ରହିବ; କିପରି ନିର୍ବିଗ୍ନ ହେବ, ହେ ମୁନି? ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ଲଠି ଓ ମୃଗଚର୍ମ ନେଇ ଯେପରି ଚିନ୍ତା କର, ସେପରି ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରେ, ଚାହିଁଲେ ବା ନାଚାହିଁଲେ। ତୁମେ ସନ୍ଦେହରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଦୂର ଦେଶରୁ ଆସିଛ; କିନ୍ତୁ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଚଞ୍ଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଏ, ଆନନ୍ଦରେ ଖାଏ; ମୋ ମନ କେବେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସଦା ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ‘ମୁଁ ବନ୍ଧିତ’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କର; ଏହି ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ରୁହ, ଚିତ୍ତକୁ ଦୃଢ଼ କର। ଏହି ଦେହ ବନ୍ଧନ, ଏହି ମୋର ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରିଲେ ମୁକ୍ତି; ଏହିପରି ଧନ, ଘର, ରାଜ୍ୟ—‘ଏହିମାନେ ମୋର ନୁହେଁ’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।” ସୂତ ଜଣାଇଲେ—ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶୁକଦେବ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେ ଜନକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶୀଘ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ପୁଅ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘି, ପୁଣି ତାଙ୍କର କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ରହି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିପୁଣ ହେଲେ। ଏଭଳି, ଶୁକ ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅବଲୋକନ କରି, ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କଲେ। ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଧନ୍ୟା, ସୁନ୍ଦରୀ ପୀବରୀ ନାମକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଶୁକ ବିବାହ କଲେ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ପୀବରୀ ଠାରୁ ତାଙ୍କର ଚାରିଜଣ ଝିଅ ହେଲେ—କୃଷ୍ଣ, ଗୌରପ୍ରଭ, ଭୂରି ଓ ଦେବଶ୍ରୁତ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁତ୍ର ଏକ ଝିଅ କୀର୍ତି ଜନ୍ମ ଦେଲେ ଏବଂ ତାକୁ ବିଭ୍ରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାତ୍ମା ଅଣୁହାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଅଣୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଶ୍ରୀମାନ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ଶକକୁଳର ମହିଳାଠାରୁ ଜନ୍ମିତ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ଭୂମିର ଶାସକ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅତିଶୟ ଯୋଗମାର୍ଗ ଲାଭ କଲେ। ସେ ରାଜ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ, ବଦରିକା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ମାୟାବୀଜ ଉପଦେଶରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅବିରୋଧ ହେଲା। ନାରଦଙ୍କ କୃପାରେ ଶୁକ ତୁରନ୍ତ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ; ସେ ପିତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡି, ଆନନ୍ଦମୟ କୈଳାସ ଶୃଙ୍ଗରେ ଗଲେ। ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରୁ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ଆକାଶରେ ଚଳି, ମହାତ୍ୱର୍ଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପେ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ; ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍ଥାନରେ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ଭାଗିଗଲା। ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଗଲା, ଶୁକ ଆକାଶରେ ବିଚରିଲେ; ଦେବୃଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେ ଅସାଧାରଣ ତେଜରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଗଲେ, ବ୍ୟାସ ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ବାରମ୍ବାର ‘ମୋ ପୁଅ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହୁଥିବା ଟିଆ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲା; ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖି, ଟିଆ ତାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଅନୁକରଣ କଲା। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଏହି ଟିଆ ଏଯାଁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହୁଏ। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା, ‘ପୁଅ, ପୁଅ!’ ବୋଲି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଦେଖି, ଶିବ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପରାଶର ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ: “ବ୍ୟାସ, ଦୁଃଖ କରନିଅ; ତୁମ ପୁଅ ଯୋଗରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ସେ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱୟଂ-ନିଗ୍ରହ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ସେଉଁଠି ଚଳିଗଲା। ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମର ଖ୍ୟାତି ଏହି ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ବିଶାଳ ହୋଇଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।" ବ୍ୟାସ କହିଲେ: "ହେ ଦେବେଶ, ତଥାପି ମୋର ଦୁଃଖ ଯାଏ ନାହିଁ; କଣ କରିବି, ହେ ଜଗତ୍ପତି? ଆଜି ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତୃପ୍ତ ରହିଛି।" ମହାଦେବ କହିଲେ: "ତୁମେ ତୁମ ପୁଅଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଛାୟାକୁ ନିକଟରେ ଦେଖିବ। ଏହି ଛାୟା ଦେଖି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କର।" ସୂତ କହିଲେ: "ତାପରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ତେଜୋମୟ ଛାୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରଦାନ କରି, ହରା ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ମହାଦେବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।" ଯଦିଓ ଶୁକ ନଥିଲେ, ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ, ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କଲେ। ଏଠିଏ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଶୁକ, ଦେବମନ୍ଦିରେଶ୍ୱର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ; ତା’ପରେ ବ୍ୟାସ କ’ଣ କଲେ? ଆମକୁ ଏହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ।" ସୂତ କହିଲେ: ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏମାନେ ହେଲେ—ଅସିତ, ଦେବଳ, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଜୈମିନି ଓ ସୁମନ୍ତୁ; ଏହି ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଏପରି ବିଦାୟ ନେଲେ।