ଏହି ଗଳ୍ପରେ ଏକ ଦୂର୍ଦ୶ତ ଦୃଶ୍ୟ ଖୋଲାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣେ ବିବେକୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଛନ୍ତି, “ମୋ ପାଇଁ ଘର, ଧନ, କିମ୍ବା ସୁନ୍ଦର ଜନାନୀର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ, ରାଜନ? ମୋ ମନ ଅସଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି।” ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପାଲୋଚନା କରି କହିଲେ, “ତୁମେ ବହୁ ଆକାରର ଚିନ୍ତାରେ ତଳିତ, ଅନେକ ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଛ; ମୁକ୍ତିର ଦାବି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମାତ୍ର ଅଭିନୟ।" ତୁମେ କେବେ ଶତ୍ରୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କର, କେବେ ଧନ ନେଇ, କେବେ ସେନା ନେଇ; ଏହିପରି ଚିନ୍ତାରୁ କେବେ ବି ମୁକ୍ତି ମିଳେନି, ରାଜନ। ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ନିଷ୍ଠାରେ ପ୍ରବଳ ଥିବା ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୃଷା ଜଗତରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ 'ବିଦେହ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ନାମ ଏକ ଭ୍ରାନ୍ତି; ଏହା କେବେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଏକ ଭ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଦ୍ୟାଧର, ଜନ୍ମ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଧନୀ ଲୋକ ଦରିଦ୍ର; ଏହିପରି ନାମ ଅର୍ଥହୀନ। ରାଜନ, ତୁମର ବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ 'ବିଦେହ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ଏହି ବଂଶରେ ଏକ ରାଜା ନିମି ଥିଲେ, ଯିଁଏ ଏକ ବ୍ରହ୍ମଣ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ, ସେଠି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ତୁମର ଯଜ୍ଞ କରିବି; ଏପରି ଅପେକ୍ଷା କରିବା ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।” ଏହିପରି କହି ବଶିଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଗଲେ, ଏଉଁ ମଧ୍ୟରେ ନିମି ଅନ୍ୟ ଗୁରୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିଦେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଶିଷ୍ଠ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଇ ରାଜାକୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମର ଦେହ ଆଜି ପତିତ ହେବ, ଗୁରୁ ଅବହେଳା କରିଛୁ।” ରାଜା ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମର ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେବ।” ଦୁଇଜଣ ଏକାପେକା ଶାପରେ ପତିତ ହେଲେ; ଏହି କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି। “ରାଜନ, କିପରି ଗୁରୁ ନିଜେ ବିଦେହଙ୍କ ଶାପରେ ପତିତ ହେଲେ?” ଏହା ମୋ ମନରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ମାନିବାକୁ ଆସିଛି। ଏଥିରେ ଜନକ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ସତ୍ୟ; ଏହି ମତରେ କିଛି ମୃଷା ନାହିଁ। ତଥାପି, ମୋ ଗୁରୁ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ। ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସାଥିରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଛ; ନିଶ୍ଚୟ ଏଉଁଠି ତୁମେ ପଶୁମାନଙ୍କ ସାଥି ହେବା। ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଉଁଠି ସବୁଠି ଅଛି; କେଉଁଠି ତୁମେ ଆସକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହେବେ? ଖାଦ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଏଉଁଠି ସବୁଠି ରହିବ; କିପରି ଚିନ୍ତା ମୁକ୍ତ ହେବ, ଋଷି? ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ତୁମ ଦଣ୍ଡ, ମୃଗଚର୍ମ ନେଇ ଚିନ୍ତା କର, ଯେପରି ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରେ, ଚିନ୍ତା କରିବି କିମ୍ବା ନ କରିବି। ତୁମେ ସନ୍ଦେହରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଦୂର ଦେଶରୁ ଆସିଛ; କିନ୍ତୁ ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଟୁଟ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସୁଖରେ ଶୁଅେ, ସୁଖରେ ଖାଏ; ମୋ ମନ କେବେ ବି ବନ୍ଧନ ଭିତରେ ନୁହେଁ, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସଦା ଦୁଃଖୀ, 'ମୁଁ ବନ୍ଧିତ' ଭାବରେ ଚିନ୍ତିତ; ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଛାଡ଼ ଦିଅ, ମନକୁ ଅଟୁଟ କରି ଖୁସି ରୁହ। ଏହି ଦେହ ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି 'ଏହା ମୋର ନୁହେଁ' ଭାବର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ; ଏହିପରି ଧନ, ଘର, ରାଜ୍ୟ—ମୁକ୍ତି ହେଉଛି 'ଏମାନେ ମୋର ନୁହେଁ' ଭାବର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ସୂତ କହିଲେ: ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଶୁକ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତେଜସ୍ୱୀ ଶୁକ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ପୁଅକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ନେଇ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ପୁନଃ ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପିତାଙ୍କ ଆସ୍ତିରେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ। ଶୁକ ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଭ କଲେ। ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ ପୀବରୀ ଥିଲେ; ଶୁକ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ଅଭିସ୍ଥିତ ହେଇ ମଧ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଚାରିପୁଅ ହେଲେ: କୃଷ୍ଣ, ଗୌରପ୍ରଭ, ଭୂରି, ଦେବଶ୍ରୁତ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଏକ କନ୍ୟା କୀର୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଅଣୁହାକୁ ଦେଲେ। ଅଣୁଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ, ପୃଥିବୀର ଶାସକ, ଶାକ କୂଳର ଜନ୍ମ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଗ ମାର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେ ରାଜ୍ୟ ପୁଅକୁ ଦେଇ, ବଦରିକା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ମାୟାର ମୂଳ ଉପଦେଶରେ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଅବିରୋଧ ହେଲା। ନାରଦଙ୍କ କୃପାରେ ଶୁକ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ; ପିତାଙ୍କ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଶୁକ କୈଳାସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଖରରେ। ଗଭୀର ଧ୍ୟାନକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଗିରିଶିଖରରୁ ବିଦ୍ୟାଧର ଭାବରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲାଭ କଲେ। ଉତ୍କଳ ଶକ୍ତିରେ ଆକାଶରେ ବିଚରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକିଲେ; ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍କଳରେ ପୃଥିବୀ ଶିଖର ଦୁଇ ଭାଗରେ ଭାଗିଗଲା। ଅନେକ ଅଶୁଭ ସଂକେତ ଦେଖାଗଲା, ଶୁକ ଆକାଶରେ ଦୂତିମାନ ହେଇ ଚାଲିଗଲେ; ଦେବ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଅସାଧାରଣ ତେଜରେ ଦୂତିମାନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ବ୍ୟାସ ପିତା ପୁଅର ବିୟୋଗରେ ବିରାଟ ଦୁଃଖରେ ଦିନେ 'ମୋ ପୁଅ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ଏହି ଶିଖରରେ ଏହି ପରିବା ରହିଥିଲା; ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ପରିବା ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ର ଅନୁଭୂତି କରିଲା। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଥିବା ପରିବା, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଚିତ୍କାରକୁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି କଲା; ଏଉଁ ଶିଖରରେ ଏଉଁ ଦିନ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି, 'ପୁଅ, ପୁଅ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଦେଖି, ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଡୁବିଥିଲେ...