ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେମିତି ସମ୍ଭବ? ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଧନ ଓ ରାଜସୁଖ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କମେ ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଗି ଆଗ୍ରହ ଅଛି; ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ କିପରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରାଯିବ? ଚୋରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚୋର ମନ, ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନୀ ମନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ‘ମୋର’ ଓ ‘ପର’ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କର, ତେବେ କିପରି ଦେହଧାରଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ? ରାଜା, ତୁମେ କଠିନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ, ଖଟା ସ୍ବାଦ ଅନୁଭବ କର, ଶୁଭାଶୁଭ ଦେଖ, ଶୁଭ କଥାରେ ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଅଶୁଭ କଥାରେ ନୁହେଁ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ତୁମର ଅଛି, ଏହା ସମୟାନୁସାରେ ଘଟେ; ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିପରି ଲାଭ କରିବ? ତୁମ ପାଖରେ ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ ଅଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଶକ୍ତି ତୁମ ଅଧୀନରେ—ତୁମେ ଏହି ଭାବ ରଖ, କି ନାହିଁ? ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅସୁବିଧାରେ ଦୁଃଖିତ, ମାଳା କିମ୍ବା ସର୍ପ ଯେପରି ଥାଏ, ସମଭାବ କେଉଁଠି ଅଛି? ଯିଏ ମୁକ୍ତ, ସେ ମାଟି, ପଥର, ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମନ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଆଜି ମୋର ମନ ଘର, ଜନାନୀ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ମୁଁ ନିରାଶ୍ରୟ, ଆସକ୍ତିହୀନ ଭାବେ ଏକାକି ଘୁରିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ନିର୍ମୋହ, ନିର୍ଲୋଭ, ଶାନ୍ତ, ପତ୍ର, ମୂଳ, ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ମୃଗ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଓ ସଂଗ୍ରହ ଛାଡି ଘୁରିବି। ଘର, ଧନ, ରୂପବତୀ ଜନାନୀ କ’ଣ ଉପକାରୀ, ଯେଉଁଥିରେ ମୋର ମନ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଗୁଣାତୀତ? ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ଆସକ୍ତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ମୁକ୍ତି ଦାବି କରିବା ମାତ୍ର ଅଭିନୟ। କେବେ ଶତ୍ରୁ, କେବେ ଧନ, କେବେ ସେନା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କର; ଏହି ଚିନ୍ତା ରହିଥିବାବେଳେ କେବେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହେବୁ? ନିୟମ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଗତର ମିଥ୍ୟାତ୍ୱ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି। ରାଜନ୍, ତୁମ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବାମାନେ ‘ବିଦେହ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଏହି ନାମ ତେଢ଼ା, ସତତ ଏପରି। ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ବିଦ୍ୟାଧର, ଜନ୍ମାନ୍ଧ ସୂର୍ୟ, ଧନୀ ଦରିଦ୍ର, ଏମିତି ନାମ ବେଉଠିକ। ତୁମ ବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ‘ବିଦେହ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ନାମ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଏହି ବଂଶରେ ଏକଥିରେ ନିମି ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ; ସେ ଏକ ଯଜ୍ଞ୍ୟ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ୍ୟ ପାଇଁ ଡାକିଯାଇଛି। ସେଶେଷ, ତୁମ ଯଜ୍ଞ୍ୟ କରିବି; ଏଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଜାଇ ରଖ।” ଏପରି କହି, ବସିଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ନିମି ଅନ୍ୟ ଗୁରୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ମହାଯଜ୍ଞ୍ୟ କଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ରାଜାକୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିଥିବାରୁ ଆଜି ତୁମର ଦେହ ପତିବ।” ତାପରେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମର ମଧ୍ୟ ଦେହ ପତିବ।” ଉଭୟ ଏହିପରି ଶାପରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଭଳି ଗୁରୁ କିପରି ଶାପିତ ହେଲେ, ଏହା ମୋ ମନରେ ଚିତ୍ର ପରି ଆସିଛି। ତାପରେ ଜନକ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେଠି କିଛି ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ। ତଥାପି, ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମୁଁ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲି।” “ତୁମେ ତୁମ ବାପାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ହେବ। ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ସବୁଠି ଅଛି, କେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ଛାଡିପାରିବ? ଖାଦ୍ୟ ଚିନ୍ତା ସବୁବେଳେ ରହିବ; କିପରି ନିର୍ବିଗ୍ନ ହେବ? ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ଲଠି ଓ ମୃଗଚର୍ମ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କର, ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ; ଏହି ଚିନ୍ତା ଅଚେତନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ। ତୁମେ ସନ୍ଦେହରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଦୂରଦେଶରୁ ଆସିଛ; କିନ୍ତୁ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ। ମୁଁ ଶୁଅଛି ଆନନ୍ଦରେ, ଖାଉଛି ଆନନ୍ଦରେ; ମୋର ମନ କେବେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସଦା ଦୁଃଖିତ, ‘ମୁଁ ବନ୍ଧିତ’ ଭାବରେ ଭାବି ଦୁଃଖିତ; ଏହି ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼, ଶାନ୍ତ ମନରେ ଖୁସି ରୁହ। ଏହି ଦେହ ବନ୍ଧନ, ଏହି ‘ମୋର ନୁହେଁ’ ଭାବ ମୁକ୍ତି; ଏହିପରି ଧନ, ଘର, ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ, ‘ଏମାନେ ମୋର ନୁହେଁ’ ଭାବ ମୁକ୍ତି।” ସୂତ କହିଲେ, ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଶୁକ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ତିନି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବିଦାୟ ନେଇ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ପୁଅକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି ପୁନଃ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଶୁକ ସେଠାରେ ରହି ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଦୟାଳୁ ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ। ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଶୁକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ପିତୃମାନେ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କନ୍ୟାମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶୋଭାମୟୀ ପୀବରୀଙ୍କୁ ଶୁକ ବିବାହ କଲେ, ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଚାରିପୁଅ ହେଲେ—କୃଷ୍ଣ, ଗୌରପ୍ରଭ, ଭୂରି, ଦେବଶ୍ରୁତ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକ ଏକ କନ୍ୟା କୀର୍ତ୍ତିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ଓ ତାକୁ ବିଭ୍ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଅଣୁହାଙ୍କୁ ବିବାହ ଦେଲେ। ଅଣୁଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶ୍ରୀମାନ୍, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ତଳପଟ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ଯେଉଁଥି ଶାକ କନ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।