ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ଜନକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା। ମହାରାଜ ଜନକ କହିଲେ, “ସ୍ତ୍ରୀ ସଙ୍ଗ ଏବଂ ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଇ ମଣିଷ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ; ଯଦି ସେଉଁଠି ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ଜୀବନରେ କେମିତି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବ?” ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଜନକ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞରେ ହିଂସା ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ତଥାପି ଏହାକୁ ଅହିଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ହିଂସା ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ।” ସେଉଁଠି ଉଦାହରଣ ଦେଇ କହିଲେ, “ଯେପରି ଇଂଧନ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ଧୂଆଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହି ଇଂଧନ ନଥିଲେ ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଦେଖାଯାଏ।” “ଏହିଠାରୁ ବୁଝ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବେଦରେ ଯେଉଁ ଅହିଂସା ଶିଖାଯାଇଛି, ତାହା ଆସକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହିଂସା ହେବା ସମ୍ଭବ; ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ହିଂସା ନୁହେଁ।” “ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିରାସକ୍ତି ଏବଂ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ମହାପୁରୁଷମାନେ ତାକୁ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି ଯାହା ହେଉଛି କରାଯାଇନାହିଁ।” “ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞରେ ଥିବା ହିଂସା ଅବଶ୍ୟ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିରାସକ୍ତି ଏବଂ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ—” “ତାହା ମୁକ୍ତିକାମୀ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଅହିଂସା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।” ଏହି ସମୟରେ ଶୁକଦେବ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ, “ମହାରାଜ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି—ମାୟାମୟ ଜଗତରେ ବସିଥିବା ଲୋକ କେମିତି ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ?” “ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ବିଚାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ମାୟାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ; ତେବେ କେମିତି ଲୋକ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବ?” “ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଅନ୍ଧକାରକୁ କାଟିପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ଦୀପ ଜଳିଲେ ମାତ୍ର ଅନ୍ଧକାର ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ।” “ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ନିତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ, ମହାରାଜ?” “ଧନ ଲାଗି ଆସକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ରାଜସୁଖର ଆକାଂକ୍ଷା ମିଟେନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଲାଗି ଆଶା ଅଛି—ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ କିପରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବ?” “ଚୋରମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଚୋରି ଉପରେ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଧ୍ୟାନ ଉପରେ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ‘ମୋର’ ଓ ‘ପର’ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁଛ; ତେବେ କିପରି ଦେହାଭିମାନ ଛାଡ଼ିପାରିବେ, ରାଜା?” “ତୁମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଟୁ, ତୀତ, ଖଟା ଏବଂ ଶୁଭାଶୁଭ ଭୋଗ କରୁଛ; ଶୁଭ ପ୍ରତି ମନ ଆନନ୍ଦିତ, ଅଶୁଭ ପ୍ରତି ନୁହେଁ; ଏହି ଅନୁଭୂତି କିପରି ଅଦ୍ୱୈତ ହେବ?” “ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ତୁମର; ଏହି ଅବସ୍ଥା ସମୟାନୁସାରେ ଆସେ—ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କେମିତି ଲାଭ କରିପାରିବ?” “ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ—ସମସ୍ତ ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ—ତୁମେ ଏହି ଭାବ ରଖ, କି ରଖୁନାହଁ?” “ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କର; ମାଳା ଦିଅ କି ସର୍ପ, ସମଭାବ କେଉଁଠି, ରାଜନ?” “ଏକ ମୁକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକ ପୃଥିବୀ, ପାଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ; ସବୁଠି ଏକ ଚେତନାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳ କରିଥାଏ।” “ଆଜି ମୋର ମନ ଘର, ଜନାନୀ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ଆନନ୍ଦିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏକା ଏବଂ ନିରାସକ୍ତ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁ।” “ନିରଲିପ୍ତ, ନିରମମ, ଶାନ୍ତ, ଶାଖା, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ହରିଣ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସଂପତ୍ତି ଛାଡ଼ି ଘୁଞ୍ଚିବି।” “ଘର, ଧନ କିମ୍ବା ରୂପବତୀ ଜନାନୀ—ମୋ ମନ ନିରାସକ୍ତ ଏବଂ ଗୁଣାତୀତ ହେବା ପରେ ଏଠାରେ କଣ ଉପକାର?” “ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଅନେକ ଆସକ୍ତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ଏହି ମୁକ୍ତି ଦାବି କେବଳ ଢଂଗ ମାତ୍ର।” “କେବେ ଶତ୍ରୁ, କେବେ ଧନ, କେବେ ସେନା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କର; ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ତୁମେ କେବେ ପ୍ରକୃତ ମୁକ୍ତ ହେବ?” “ଅତି ଅଲ୍ପ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମରେ ନିପୁଣ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଗତର ମାୟାରେ ମୁହଁ ଦିଅନ୍ତି, ଯଦିଓ ତାହା ମିଥ୍ୟା ଜାଣନ୍ତି।” “ତୁମ ରାଜବଂଶରେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ବିଦେହ’ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏହି ନାମ ଟିକେ ଡାଉଡ଼ିଆ ଅଟୁଟ ଅଟେ।” “ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ବିଦ୍ୟାଧର, ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଧନୀ ଲୋକ ଗରିବ—ଏହି ନାମ ଅର୍ଥହୀନ।” “ତୁମ ବଂଶର ପୂର୍ବତନ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ବିଦେହ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତି ପାଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ନାମ ଟିକେ ମେଳ ଖାଉନାହିଁ।” “ନିମି ନାମକ ଏକ ରାଜା ତୁମ ବଂଶରେ ଥିଲେ; ସେ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।” “ତା’ପରେ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଡାକାଯାଇଛି। ସେ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେଲେ ତୁମର ଯଜ୍ଞ କରିଦେବି, ତୁମେ ଏଠି ଯଥାଯଥ ଉପକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।’” “ଏହିପରି କହି ବସିଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଚାଲିଗଲେ; ନିମି ଅନ୍ୟ ଗୁରୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଦାନ୍ଡିକ ଯଜ୍ଞ କଲେ।” “ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ଏବଂ ରାଜାକୁ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିଥିବାରୁ ତୁମର ଦେହ ଆଜି ପତିତ ହେବ।’” “ତା’ପରେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ତୁମର ଦେହ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେବ।’ ଏଭଳି ଦୁଇଁଜଣେ ଏକାପରେ ଏକ ଶାପ ଦେଇ ପତିତ ହେଲେ। ଏହି ଘଟଣା ମୁଁ ଶୁଣିଛି।” “ମହାରାଜ, କିପରି ଗୁରୁ ନିଜେ ବିଦେହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଲେ? ଏହି ଘଟଣା ମୋ ମନରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଜାଗେ।” ଏପରି ଶୁକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଶୁଣି ଜନକ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ସତ୍ୟ; ଏଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ। ତଥାପି, ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମୁଁ ବଡ଼ ଆଦର ଦେଇଥିଲି।” “ତୁମେ ତ ତୁମ ବାପାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହ, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନୁସଙ୍ଗ ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ।” “ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି; କେଉଁଠି ତୁମେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିପାରିବ? ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା ସଦା ରହିବ; କିପରି ନିର୍ଭାର ହେବ, ଋଷି?