ବେଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି, ଯଦି ଏହି ସୀମା ନ ରହେ, ତେବେ ଧର୍ମର ନାଶ ହେବା ସମ୍ଭବ, ଯେପରି ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବୌଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଥିଲେ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ! ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଜାତିର ଆଚରଣ ହରାଯାଏ ଓ ଲଙ୍ଘିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ। ଏହି ବିଷୟରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ମୋ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ଯାହା କେବେ ଶମ ହୁଏନାହିଁ; ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୂର ହୁଏନାହିଁ। ବେଦିକ ଧର୍ମରେ ହିଁସା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅନୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତେବେ ବେଦ ଉପଦେଶିତ ଧର୍ମ କିପରି ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି? ଏଠାରେ ଅନେକ ଅନୁଚିତ କାର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—ସୋମପାନ, ପଶୁହତ୍ୟା, ଓ ମାଂସ ଭୋଜନ। ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞରେ ମଦ୍ୟପାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଜୁଆ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପୂର୍ବେ ଶଶବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ, ସତ୍ୟସାଗର ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମର ସେତୁକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ, ସେଉଁମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରି ଅବିରତ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେଠାରୁ ଚର୍ମର ଏକ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ସମାନ; ମେଘ ଓ ଜଳ ଧୋଇଁ ଶୁଭ୍ର କର୍ମଣ୍ବତୀ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ରାଜା ମଧ୍ୟ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ପୃଥିବୀରେ ଅଚଳ। ଏପରି ଦେଖି ମୋ ମନ ବେଦ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ନାରୀ ସଂଗ ଓ ଭୋଗରେ ନିରନ୍ତର ଲିନ ହେଲେ ମଣିଷ ସୁଖ ପାଏ; ଏହା ନଥିଲେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ—ତେବେ କିପରି ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୋକ୍ଷ ହେବ? ତାପରେ ଜନକ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞରେ ହିଁସା ପ୍ରକଟ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଅହିଂସା ବୋଲାଯାଏ; ହିଁସା ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଣ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଧୂଁଆଁ ହୁଏ, ତେଣୁ ତାହା ନଥିଲେ ଅଗ୍ନି ଧୂଁଆଁ ବିନା ଦେଖାଯାଏ। ବେଦରେ ଯେଉଁ ଅହିଂସା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ଆସକ୍ତି ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ହିଁସାର ସମାନ; ଯେଉଁମାନେ ଅନାସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନୁହେଁ। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନାସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ବେଦବିଦ୍ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାହାକୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞରେ ହିଁସା ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନାସକ୍ତ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେହି ମୁକ୍ତିକାମୀ ଏବଂ ନିଜକୁ ଜିତିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରକୃତ ଅହିଂସା।” ଏହିପରେ ଶୁକଦେବଙ୍କ ବିବାହ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କ୍ରିୟାବଳୀ ବିବରଣା ଆସେ। ଶୁକଦେବ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ଏକ ମହାସନ୍ଦେହ ମୋ ମନରେ ଅଛି: ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଜୀବ କିପରି ଅନାସକ୍ତ ହେବ? ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିତ୍ୟ-ଅନିତ୍ୟ ବିଚାର ପରେ ମଧ୍ୟ ମନ ମୋହ ଛାଡ଼େନାହିଁ; ତେବେ କିପରି ମୁକ୍ତି ମିଳେ? ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ମନର ଅନ୍ଧକାର କଟିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ଦୀପ ଜଳାଇଲେ ମାତ୍ର ଅନ୍ଧକାର ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଧନ ଲୋଭ ଶମ ହୁଏନାହିଁ, ରାଜସୁଖ ଆଶା ଶମ ହୁଏନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଚେଷ୍ଟା ଚାଲିଥାଏ—ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ହେବ? ଚୋରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚୋରର ମନ, ତ୍ୟାଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗୀର ଚିନ୍ତା; ତୁମ ପାଖରେ ମୋର-ତୋର ଭାବ ଅଛି—ତେବେ କିପରି ଦେହାଭିମାନ ଛାଡ଼ିପାରିବ? ତୁମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷା, ତୀତ୍ତ, ଖଟା ଆଦି ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କର, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଜିନିଷ ଦେଖ; ଶୁଭ ଦେଖି ମନ ଖୁସି, ଅଶୁଭ ଦେଖି ଖୁସି ନୁହେଁ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍୵ପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି—ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ତୁମ ପାଖରେ ଅଛି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆସେ—ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ? ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ—ସମସ୍ତ ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ; ‘ମୁଁ ସବୁର ମାଲିକ’ ଭାବ କରୁଛ, କି ନାହିଁ? ରସାଳ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ ଖୁସି, ତେଣୁ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ମାଳା କିମ୍ବା ସର୍ପ, ଯେଉଁଠି ସମତା? ମୁକ୍ତିଲାଭୀ ଲୋକ ପୃଥିବୀ, ପଥର, ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ଏକ ଚେତନାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କୁ କାମନା କରନ୍ତି। ଆଜି ମୋର ମନ ଘର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଓ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ମୋ ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି—ମୁଁ ଏକା ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ଘୁରିବି। ଅନାସକ୍ତ, ନିର୍ମମ, ଶାନ୍ତ, ଶାଖାମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ହରିଣ ସମ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଘୁରିବି। ଘର, ଧନ, ରୂପବତୀ ନାରୀ—ମୋତେ କ’ଣ କାମ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଗୁଣାତୀତ ଓ ଅନାସକ୍ତ? ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ଏହା ମାତ୍ର ଅଭିନୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଦାବି କରୁଛ। ମଧ୍ୟେ ଶତ୍ରୁ, ମଧ୍ୟେ ଧନ, ମଧ୍ୟେ ସେନା ନେଇ ଚିନ୍ତା କର; କେବେ ନିର୍ବିଗ୍ନ ହେଉଛ? ଅତି ଅଲ୍ପ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଓ ନିୟମ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ମୋହରେ ବିମୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ସେମାନେ ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ତୁମ ଉତ୍ତରପୁରୁଷ ଯେଉଁମାନେ ‘ବିଦେହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେହି ନାମ ବିପରୀତ; କାରଣ ଏହା କେବେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଯେପରି ବିଦ୍ୟାଧର ଅଜ୍ଞାନୀ, ଜନ୍ମାନ୍ଧ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧନୀ ଗରିବ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଅର୍ଥହୀନ। ତୁମ ରାଜବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜା, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛି, ସେମାନେ କେବଳ ନାମରେ ‘ବିଦେହ’, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ନିମି ନାମକ ଏକ ରାଜା ତୁମ ବଂଶରେ ଥିଲେ; ସେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ମୁନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ତାକୁ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରିତ; ସେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତୁମ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ କରିଦେବି; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ତ୍ରିବେଣୀ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।