ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ଏହି ଆତ୍ମା କେବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, କେବଳ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ତେବେ, ଏହି ଅବିକାରୀ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା କିପରି ବନ୍ଧନରେ ପଡିପାରିବ? ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ କଥା ହେଉଛି ମନ—ଏହି ମନ ହିଁ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାର ମୂଳ କାରଣ। ଯେତେବେଳେ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ପବିତ୍ର ହୁଏ। ମନ ସଫା ନ ହେଲେ, ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଘୁଞ୍ଚିବା, ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରିବା କିଛି ଉପକାର କରେ ନାହିଁ। ଏଠି ଦେହ, ଆତ୍ମା ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କେବଳ ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର କାରଣ। ଆତ୍ମା ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ମୁକ୍ତ, କେବେ ବନ୍ଧନରେ ନୁହେଁ; ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି କେବଳ ମନରେ ରହିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହୁଏ। ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ, ଓ ଉଦାସୀନ—ଏସବୁ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ମନର ଭାବନା; ଏକତାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଭାବ କିପରି ଆସିପାରିବ? ଏହି ସଂସାରରେ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଅଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଅସଳିକୁ ଜୀବାତ୍ମା ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରାଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ବିଚାର କରିବା ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଯେପରି ଛାୟା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ବିନା ଚିହ୍ନାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନ ବିନା ଜ୍ଞାନକୁ କିପରି ଜଣାଯିବ? ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କର ବିଷୟ ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ବେଦମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ନହେଲେ ଧର୍ମର ନାଶ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା, ବୌଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ହେବା ପ୍ରମାଣ। ଧର୍ମ ନାଶ ହେଲେ, ଜାତିର ଆଚରଣ ହରାଯାଏ, ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ; ତେଣୁ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ମାନ୍ୟାବଳମାନେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ମୋ ମନରେ ଏଉଁ ଆଶଙ୍କା ରହିଯାଏ, ଯାହା ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆପଣ ଯାହା କହୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ଶୁଣୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ। ବେଦଧର୍ମରେ ହିଁ ହିଂସା ଅଛି, ଏହା ଅନ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତେବେ ବେଦ କଥିତ ଧର୍ମ କିପରି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ? ସୋମପାନ, ପଶୁବଧ, ମାଂସଭୋଜନ ଆଦି ଅସଂଖ୍ୟ ଅନୁଚିତ କାମକୁ ବେଦ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଏ। ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞରେ ମଦ୍ୟପାନ, ଜୁଆ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ଶଶବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟର ସାଗର ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମର ସେତୁକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟାୟପଥର ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ ଓ ବିପୁଳ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ପଶୁଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏକ ପାହାଡ଼ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ସମାନ; ମେଘ ଓ ଜଳର ଶୁଧିରୁ କର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ପୃଥିବୀରେ ଅଚଳ ଅଛି। ଏହିପରି ବେଦଧର୍ମ ଦେଖି ମୋର ମନ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁନାହିଁ। ପୁନି ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ନାରୀ ସଂଗ ଓ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ—ଏପରି ଥିଲେ କିପରି ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବ? ତାପରେ ଜନକ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞରେ ହିଂସା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ତଥାପି ଏହାକୁ ଅହିଂସା ବୋଲାଯାଏ; ହିଂସା ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଇଂଧନ ଥିଲେ ଧୂଆଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଇଂଧନ ନ ଥିଲେ ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ବିନା ଦେଖାଯାଏ। ବେଦକୁ ଯେଉଁଠାରେ ଅହିଂସା କଥାହୋଇଛି, ତାହା ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ହିଂସା ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ତାଙ୍କୁ ହିଂସା ନୁହେଁ। ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ବିନା କରାଯାଏ, ବେଦବିଦ୍ ଏହାକୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମାନିନାହାନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ସମୟରେ ହିଂସା ଅବଶ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ଏହିଁ ମୁକ୍ତିକାମୀ ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଁ ସତ୍ୟ ଅହିଂସା।'' ଏଠିଏ ଶୁକଦେବ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି—ଏହି ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଲୋକ କିପରି ଅସକ୍ତ ହୋଇପାରିବେ? ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିତ୍ୟ ଅନିତ୍ୟ ବିଚାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ମାୟାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଲୋକ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେ? କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତରର ଅନ୍ଧକାରକୁ କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୀପ ଜଳାଇଲେ ମାତ୍ର ଅନ୍ଧକାର ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଚାଲିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଏହି କିପରି ସମ୍ଭବ? ଧନ ଲୋଭ, ରାଜସୁଖ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଲାଗି ଆଗ୍ରହ ରହିଥାଏ; ଏପରି ଥିଲେ କିପରି ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହେବ? ଚୋରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୋର ଭାବ ରଖନ୍ତି, ସନ୍ୟାସୀମାନେ ସନ୍ୟାସୀ ଭାବ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ 'ମୋ' ଓ 'ପର' ଭାବ ରଖିଛ, ଏପରି ଥିଲେ କିପରି ଦେହାଭିମାନ ଛାଡ଼ିପାରିବେ? ତୁମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଠୋର, ତିତ, ଅମ୍ଳ ଆଦି ରସ ଅନୁଭବ କରୁଛ; ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦେଖୁଛ; ଶୁଭ ଦେଖି ମନ ଆନନ୍ଦିତ, ଅଶୁଭ ଦେଖି ତାହା ହୁଏ ନାହିଁ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ଵପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି—ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁଛ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ସମୟ ଅନୁସାରେ ଆସେ; ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ? ପଦାଟି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ ସବୁ ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ; ତୁମେ ନିଜକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମାଲିକ ବୋଲି ଭାବୁଛ କି? ତୁମେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଖୁସି ହୁଅଛ, ତେଣୁ ମାଳା ବା ସାପ ହେଉ, ତୁମର ମନ ସମଭାବ ରହିନାହିଁ। ଯିଏ ମୁକ୍ତ, ସେ ପୃଥିବୀ, ପଥର, ସୁନାକୁ ଏକରୂପ ଭାବେ ଦେଖେ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏକ ଆତ୍ମାଭାବ ରଖି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଆଜି ମୋ ମନ ଘର, ସ୍ତ୍ରୀ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ଆନନ୍ଦିତ ନୁହେଁ; ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି, ମୁଁ ଏକା ଏକା ଅସକ୍ତ ଭାବେ ଚାଲିଯିବି।