ଶୁକଦେବ କହିଲେ—“ମୋ ପିତା ବ୍ୟାସଦେବ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ‘ଓ ରାଜା, ଏକ ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କର; ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।’ ମୁଁ ଏହି ଉପଦେଶକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲି, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବରେ ଦେଖି ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିଲି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ମୋତେ କହିଲେ, ‘ଏହା କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ।’ ତଥାପି ମୁଁ ତାହା ଅନୁସାରଣ କଲି ନାହିଁ। ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଦେଖି, ସେ ଉତ୍ତମ ଋଷି ଏକ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ—‘ମିଥିଲାକୁ ଯାଅ, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ମିଥିଲାରେ ରାଜା ଜନକ, ଯିଁଁକୁ ଭୂମିରେ ବିଦେହ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି, ସେ ସ୍ୱରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ବିନା ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମାୟାର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଦେଖି ତୁମେ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ, ଓ ବିପକ୍ଷକୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ପୁତ୍ର? ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ତୁମ ମନର ଭ୍ରମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏକ ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କର, କିମ୍ବା ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର। ସେ ରାଜା ତୁମ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସନ୍ଦେହକୁ ସମାଧାନ କରିବେ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସ, ମୋ ପୁତ୍ର। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ମୁଁ ଏହି ସହରକୁ ଆସିଛି, ଓ ମହାରାଜ, ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ଚାହେଁ, ମହାରାଜ—ମୋତେ କହ, ଓ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ଓ ରାଜା, କୌଣସି ତପ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ନିୟମ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସେବା, କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ—ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କିଏ ଉପାୟ? ତେବେ ଜନକ କହିଲେ—‘ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ମୋକ୍ଷ ମାର୍ଗ ଚାହେ, ତେବେ ଦীক্ষା ପରେ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ପାଖରେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ରହିବା ଉଚିତ୍। ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଅଧ୍ୟୟନ ପରେ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ୍।’ ‘ସଦା ଧର୍ମନୁସାରେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅପେକ୍ଷା ରହିତ, ଦୋଷମୁକ୍ତ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି କ୍ରିୟା କରି, ସତ୍ୟ କହି, ଶୁଦ୍ଧ ରହିବା ଉଚିତ୍।’ ‘ପୁଅ ଓ ନାତି ହାସଲ କରିବା ପରେ, ଶଠ ଶତ୍ରୁକୁ ଦମନ କରି, ତପ ଦ୍ୱାରା, ଜଙ୍ଗଲ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଜନ୍ୟକୁ ପତ୍ନୀକୁ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍।’ ‘ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ୱୟଂ ଶରୀରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିରକ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ୍।’ ‘କେବଳ ବିରକ୍ତି ଥିଲେ ମାତ୍ର ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ସହିତ ନୁହଁ; ଏହିଁଁ ହେଉଛି ବେଦର ନିଷ୍କପଟ ବାକ୍ୟ, ଏବଂ ଏହା ମୋ ନିଶ୍ଚୟ।’ ‘ଓ ଶୁକ, ବେଦ ୪୮ଟି ସଂସ୍କାର ଘୋଷଣା କରିଛି; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୪୦ଟି ମହାର୍ଷିମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି।’ ‘ଏକ ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଶାନ୍ତି, ଦମ ଆଦି ଆଠ ଗୁଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏକ ଆଶ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି।’ ଶୁକ କହିଲେ—‘ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ବିରକ୍ତି ଉଦୟ ହୋଇଥାଏ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଅନୁଭୂତି ମିଳିଥାଏ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଆଶ୍ରମରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ଉଚିତ୍।’ ଜନକ କହିଲେ—‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଓ ମାନ୍ୟତା ଦେବାର, ଏବଂ ଯଦି ଦମିତ ନୁହଁ, ତେବେ ଅପରିପକ୍ୱ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଅନେକ ବିଘ୍ନ ଉଦ୍ଭବ କରେ।’ ‘ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଯଦି ଭୋଜନ, ଭୋଗ, ଶୟନ, ସନ୍ତାନ ଆଦିର ଆଶା ଦେଖାଏ, ତେବେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲେ କିପରି ଅଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଏଡ଼ିପାରିବ?’ ‘ଇଛାର ଜାଲ ଅତି କଠିନ ଓ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରିବା ନୁହଁ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।’ ‘ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ତଳେ ଶୁଏ, ସେ ପଡ଼ିଯିବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଉପରେ ଶୁଏଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପଡ଼ିଯିବ; ଏହିପରି, ପଥରୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଆବେଶରେ ଆସିଲେ ଏହାକୁ ପୁନଃ ହାସଲ କରିବା ସହଜ ନୁହଁ।’ ‘ପିଲାଟି ମୁଳରୁ ଶାଖାକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଚଡ଼ି, ଏକ ଏକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଫଳକୁ ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।’ ‘ପକ୍ଷୀ ଦ୍ରୁତ ଉଡ଼ି ଅନେକ ବାଧାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ, କିନ୍ତୁ ଶିଘ୍ର କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ପିଲାଟି ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସହଜରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।’ ‘ମନ ଇଛାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ଦମିତ ନୁହଁ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଦମନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ, ଆଶ୍ରମ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ୍।’ ‘ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ, ଦମିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଲାଭ ଓ ହାନିରେ ଅପ୍ରଭାବିତ ରହିବା ଉଚିତ୍; ସେ ଉଲ୍ଲାସ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ, ସମତା ରଖିବା ଉଚିତ୍।’ ‘ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ଆସକ୍ତି ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷରେ ଥିଲେ, ମୁକ୍ତ ହେବେ—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ‘ଦେଖ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଅଛି, ଓ ନିର୍ମଳ; ମୁଁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଘୁଞ୍ଚିବି, ଏବଂ ମୋ ମନେ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।’ ‘ନିଜେ ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ଓ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମୁଁ ଏଭଳି ଅଛି; ଏହିପରି, ଓ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେବା।’ ‘ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ମନେ ବନ୍ଧନ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା କିପରି ହେବ? ଦୃଶ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ତାହାର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ।’ ‘ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ସିଧାସଳଖ ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ; ତେଣୁ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଅଚଳ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା କିପରି ବନ୍ଧନରେ ଆସିପାରିବ?’ ‘ମନ ହେଉଛି ଏହି ଉପଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ପ୍ରଧାନ କାରଣ, ଓ ଦ୍ୱିଜ; ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ସବୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।’ ‘ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଘୁଞ୍ଚି, ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ ନ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସାର।’ ‘ଦେହ, ଜୀବାତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏମାନେ ନୁହଁ, କିନ୍ତୁ ମନ ମାନବ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର କାରଣ।’ ‘ଆତ୍ମା ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତ, କେବେ ବନ୍ଧା ନୁହଁ; ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ମନରେ ଅଛି, ଏବଂ ଏହା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନେ ଶେଷ ହୁଏ।’ ‘ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର, ଉଦାସୀନ—ସମସ୍ତ ଭେଦ ମନର ଉପଜ; ଏକତାରେ ଭେଦ କିପରି ହେବ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅନୁଭୂତି ଛଡ଼ା?