ଶୁକଦେବ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୋଇ, କ୍ରୋଧକୁ ବଶ କରି, ନ ଆନନ୍ଦ ନ ଦୁଃଖରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ; ସେ ଜଗତର ଯେଉଁ ପରିବର୍ତନ ଦେଖିଲେ, ଶାନ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାରୀମାନେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭଲ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଶୟନ ବିଛାଇଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଓଡ଼ଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷରେ ସଜାଇଲେ। ଶୁକଦେବ କୁଶ ଗ୍ରାସ ଧରି, ଉପଚାରପୂର୍ବକ ପାଦ ପରିଶ୍କାର କରି, ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରି, ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ରାତିର ଏକ ପହର ଧ୍ୟାନ କରି, ଦୁଇ ପହର ଶୟନ କରି, ଶୁକ ଉଠିଲେ। ଶେଷ ପହର ଧ୍ୟାନ କରି, ସ୍ନାନ ଓ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କ୍ରିୟା କରି, ଉପବିଶି ଏକାଗ୍ର ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୁକଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁନି, ଶୁଦ୍ଧ ରାଜା ଜନକ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୂଜାରୀଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଗୁରୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ କରି, ଉତ୍ତମ ଆସନ ଦେଇ, ଶୁକଙ୍କ ଶୁଭ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଗାଁ ବି ଦାନ କଲେ। ଶୁକ ରାଜାଙ୍କ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରି, ତାଙ୍କର କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ନିଜକୁ ରୋଗମୁକ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଇଲେ। ଏପରେ, ରାଜା ଶାନ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଶୁକଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମେ ନିର୍ବିକାମ ହେଉଥିବା ସତ୍ତା, ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ମୋତେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହ।” ଶୁକ କହିଲେ—“ମୋ ପିତା ବ୍ୟାସ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ‘ରାଜା, ବିବାହ କର; ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।’ ମୁଁ ଏହି ଉପଦେଶ ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଭାବି ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲି; ସେ ପୁନି କହିଲେ, ‘ଏହା ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ।’ ତଥାପି, ମୁଁ ଏହିପରି କରିନଥିଲି। ମୋ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଦେଖି, ସେ ମହାମୁନି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ—‘ମିଥିଲାକୁ ଯାଅ, ଚିନ୍ତା କରିନିଅ।’ ସେଠାରେ ରାଜା ଜନକ, ଯାହାକୁ ବିଦେହ ଭାବରେ ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାନ୍ତି। ସେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାୟାର ବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହେଁ; ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ? ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ମନର ମୋହକୁ ଛାଡ଼, ହେ ଭାଗ୍ୟବାନ, ବିବାହ କର, କିମ୍ବା ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର। ସେ ରାଜା ତୁମ ମନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ସମାଧାନ କରିବେ; ତାଙ୍କର କଥା ଶୁନି, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସ, ପୁତ୍ର। ଏହି କାରଣରେ, ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ନଗରକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ମୁକ୍ତିକୁ ଅଭିଲାଷୀ, ରାଜା, ମୋତେ କହ, ହେ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ହେ ରାଜା, କ୍ଷମା, ତପ, ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ପୂଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଶୁଶୂଷା, କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ—ଏହା ମଧ୍ୟରେ କଣ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ?” ରାଜା ଜନକ କହିଲେ—“ମୁକ୍ତିପଥ ଚାହିଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଶୁଣ; ଦୀକ୍ଷା ପରେ, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ବସି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଅଧ୍ୟୟନ ପରେ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ବିବାହ କରି ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ବସିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଆଶାମୁକ୍ତ, ଦୋଷମୁକ୍ତ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି କ୍ରିୟା କରି, ସତ୍ୟ କଥା କହି, ଶୁଧ୍ଧ ରହିବା ଉଚିତ। ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ, ଅରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଷଡ୍ ରିପୁକୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବଶ କରି, ଜୀବନ ସାର୍ଥକ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଶରୀରରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି, ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ହୋଇ, ଥକିଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ନିର୍ବିକାମ ହୋଇବା ଉଚିତ। କେବଳ ନିର୍ବିକାମ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଏହା ବେଦର ଏକ ସତ୍ୟ ବାକ୍ୟ, ଏହା ମୋର ବିଶ୍ୱାସ। ହେ ଶୁକ, ବେଦ ଏକାଳିସ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଥା କହିଛନ୍ତି; ତାହାରୁ ଚାଳିଶିଟି ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ମହାମୁନିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ଶାନ୍ତି, ଦମ ଆଦି ଏଠାରୁ ଆଠ ଗୁଣ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜୀବନ ଆଶ୍ରମର ଅନୁକ୍ରମରେ ଚାଲିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଶୁକ କହିଲେ—“ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଅନୁଭୂତି ମିଳେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ଆଶ୍ରମ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବା ଉଚିତ।” ଜନକ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଯଦି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନ କରାଯାଏ, ଅପକ୍ୱ ଲୋକରେ ବହୁ ବିଘ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ। ଏକ ନିର୍ବିକାମ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଭୋଜନ, ରତି, ଶୟନ, ପୁତ୍ର ଆଦି ଆଶା ଉଦୟ ହୁଏ, ସେ କିପରି ବିଘ୍ନରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବ? ଇଚ୍ଛାର ଜାଳ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ଦେଉ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରିକି ଜମିରେ ଶୁଇଥିବା ଲୋକ ତଳକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଉପରେ ଶୁଇଥିବା ଲୋକ ପଡ଼େ; ଏହିପରି, ପଥରୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସହଜରେ ପୁନଃ ରାସ୍ତାକୁ ଫେରିବା ନାହିଁ। ପିଲା ପରି, ଏଠାରୁ ଏଠା ଚାଲି, ଶାଖାକୁ ଗଛ ଦେଇ, ଫଳକୁ ନିଜ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଏକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ରୁତ ଉଡ଼ି, ବାଧା ଅଗ୍ରାହ କରି, ଶିଘ୍ର କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ପିଲା ଆପେ-ଆପେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ସହଜରେ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ମନ ଇଚ୍ଛାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ବଶ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଭାବରେ, ଆଶ୍ରମ ଅନୁକ୍ରମରେ ବଶ କରିବା ଉଚିତ। ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜକୁ ବଶ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଲାଭ ଓ ହାନିରେ ଅପ୍ରଭାବିତ ରହିବା ଉଚିତ, ନ ଆନନ୍ଦ କରିବା ନ ଦୁଃଖ କରିବା, ସମତା ରଖିବା ଉଚିତ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ଆଶା ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମସ୍ଥ ହୋଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ, ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦେଖ, ମୁଁ ରାଜା ହେଉଥିବା ସତ୍ତା, ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅଛି, ହେ ନିର୍ମଳ; ମୁଁ ଇଛାମତେ ବିଚରଣ କରି, କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମୁଁ ନିଜରେ ଅଛି; ଏହିପରି, ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେବା। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା ଅନ୍ୟଥା କିପରି ହେବ?