ଏହି କଥାରେ ବଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜୀବନରେ ଧନ, ପୁଅ, ପତ୍ନୀ, ସମ୍ମାନ ଓ ଜୟ ପାଇବାରେ, କିମ୍ବା ଏହାଗୁଡିକ ପାଇବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ, ସେ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଖୋଜିବା ଓ ସୁଖ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ। ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହେଉଛି ସେଇ ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ସୁଖରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ। ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ବନ୍ଧୁ ସଦା ବନ୍ଧୁ ହେଉଛି; ଚତୁର ବ୍ୟକ୍ତି ମୂଢ଼ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଯେଉଁଠାରେ ମୂଢ଼ତା ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନାସକ୍ତ ଓ ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥାଏ, ତାଙ୍କ ସୁଖ ଏକାକି ଅଭ୍ୟାସ, ଆତ୍ମାର ଚିନ୍ତନ ଓ ବେଦାନ୍ତର ଅନୁଧ୍ୟାନରେ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆଲୋଚନା ଓ ଏହା ସଦୃଶ କଥା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ ଚାହେ, ସେଠାରେ ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ଅଛନ୍ତି। ଅଭିଲାଷା, କ୍ରୋଧ ଓ ଅସାବଧାନତା ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବନ୍ଧୁ ହେଉଛି ସନ୍ତୋଷ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ। ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏହି କଥାଗୁଡିକ ଶୁଣି ଓ ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନି, ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଆନନ୍ଦ ମୟ ଅନ୍ତଃକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ସହର, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ବଜାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭରିଅଛି, ଲୋକମାନେ ବେପାର ବେଚା କରୁଛନ୍ତି। ସହର ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ବେଷରେ ଭରିଅଛି, ଅଭିଲାଷା, ଲୋଭ ଓ ମୂଢ଼ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ରଣ୍ଡା ରଣ୍ଡା ହେଉଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ, ତଥା ଭଲ ଲୋକମାନେ ଭରିଅଛନ୍ତି, ଧନ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଛି—ଏହା ଏକ ବଡ଼ ସହର। ତିନି ପ୍ରକାରର ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ସେ ରାଜପାଳିସ ଦିଗରେ ଆଗେଇଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ, ଗଛ ଟାଣ୍ଡା ପରି ଅଚଳ ରହିଲେ, ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ। ଛାୟା ଓ ରୋଶନୀରେ ଏକ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ସେ ଏକାକି ଧ୍ୟାନରେ ଅଚଳ ଥିଲେ, ଖମ୍ବା ପରି ଅଚଳ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ପାଣି ଜୋଡି ଆଗମନ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜ ଅନ୍ତଃକ୍ଷେତ୍ରକୁ ନେଲେ। ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖାଇ, ଦିବ୍ୟ ଗଛ ଫୁଲିଥିବା ଉଦ୍ୟାନରେ ଅତିଥି ସ୍ୱାଗତ କରିଲେ। ସେଠାରେ ରାଜ ନିବାସର ମୁଖ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ରାଜସ୍ୱେବାରେ ନିଷ୍ଠା, ଗାନ ଓ ବାଦ୍ୟ ଖେଳାରେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ପ୍ରେମ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃକ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଏକାକି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ ସେଠି ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ପରମ ଭକ୍ତି ସହ ପୂଜା କରିଲେ, ଉଚିତ ରୀତିରେ ଅନେକ ପରିବେଶ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ଏପରେ ରାଜ ମହିଳାମାନେ ଅଭିଲାଷାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ରାଜ ଅନ୍ତଃପୁରର ଶୋଭାମୟ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖାଇଲେ। ତିନି ଯୁବ, ସୁନ୍ଦର, ଆকৰ୍ଷଣୀୟ, ମୃଦୁ ଭାଷା ଓ ଆନନ୍ଦ ମୟ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ମୃତ୍ସ୍ନ ପରି ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କାମଦେବ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ରାଜ ମହିଳାମାନେ ଏକ ଜିତେନ୍ଦ୍ରୀ ମୁନି ଭାବରେ ଚିହ୍ନି, ସମସ୍ତେ ସେବା କରିଲେ; କିନ୍ତୁ ଶୁକଦେବ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ସମସ୍ତେ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରତି ମାତୃ ଭାବ ରଖିଲେ। ଆତ୍ମାରେ ଅନୁଗତ ଓ କ୍ରୋଧ ଜିତି, ସେ ନା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ନା ଦୁଃଖ; ମହିଳାମାନେ ରୂପ ରୂପାନ୍ତର ଦେଖି, ସେ ଅଚଳ ଓ ସ୍ଥିର ରହିଲେ। ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଭଲ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଶୟନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଚଦର ଓ ଅନେକ ଉପକରଣ ଦେଲେ। ଶୁକଦେବ କୁଶ ଧରି ନିଜ ପାଦ ପରିଶୋଧନ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ। ଏକ ପହର ରାତି ଧ୍ୟାନରେ ରହି, ଦୁଇ ପହର ଶୟନ କରି, ପରେ ଉଠିଲେ। ଶେଷ ପହର ରାତିରେ ଆଉଥରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ; ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଆଉଥରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଜନକଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୂତ କହିଲେ—ଶୁକଦେବଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ପବିତ୍ର ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ, ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ରଖି, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ଆଗମନ କରିଲେ। ରାଜା ଉଚିତ ଆଦର କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଦୁଧରେ ଭରିଥିବା ଗାଁ ଦାନ କଲେ। ଶୁକଦେବ ରାଜାଙ୍କ ପୂଜା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରହଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ମଧୁର ଭାବରେ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ନିଜେ ଅରୋଗ୍ୟ ଭାବ ଘୋଷଣା କଲେ। ଉଚିତ ଭାବରେ ଦୁଇପକ୍ଷର ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରସ୍ନ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଶାନ୍ତ ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସୁବିଧାଜନକ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ। "ଓ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଅଭିଲାଷା ନଥିବା ହେଲେ ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ବେଶ୍ଠ ମୁନି, ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ?" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ମୋ ପିତା ବ୍ୟାସ କହିଥିଲେ, 'ଓ ରାଜା, ଏକ ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କର; ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।' ମୁଁ ଏହି ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କଲିନାହିଁ, ଏହାକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବରେ ଦେଖିଲି, ମୋ ଗୁରୁ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୁନି କହିଲେ, 'ଏହା ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ।' ତଥାପି ମୁଁ କରିଲିନାହିଁ। ମୋ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଦେଖି, ଏହି ଉତ୍ତମ ମୁନି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ: 'ମିଥିଲାକୁ ଯାଅ, ଚିନ୍ତା କରିନିଅ।' ସେଠାରେ ରାଜା ଜନକ, ଭୂମିରେ ବିଦେହ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିଥିବା ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜା ମାୟାର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିନାହିଁ; ଓ ପୁଅ, ତୁମେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା?