ଏହିପରି ଉଦ୍ଧାତ୍ତ ଚିତ୍ତ ଧାରଣା କରି ମହାମୁନି ଶୁକଦେବ ଦେଶେ ଦେଶେ, ନାନା ଜନପଦ ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଧନ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ । ସେ ଅନେକ ଅରଣ୍ୟ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଫଳଧାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖିଲେ । ଅନେକ ତପସ୍ବୀ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା, ଭିକ୍ଷୁକ ଓ ବନପ୍ରସ୍ଥୀମାନେ ଦେଖିଲେ । ଶିବଭକ୍ତ, ପାଶୁପତ, ସୌର, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ—ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରହିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ । ଏଭଳି ଦୁଇ ବର୍ଷ ଲାଗି ମହାମତିଶାଳୀ ଶୁକଦେବ ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଟିଲେ, ଏବଂ ଆଉ ଏକ ବର୍ଷରେ ହିମାଳୟ ଅଟି ମିଥିଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମିଥିଳାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଖୁସି, ସୁଶୀଳ, ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ପାହାଡ଼ିଆ ତାଙ୍କୁ ରୋକି, ପଚାରିଲା: "ତୁମେ କିଏ? କେଉଁ କାମରେ ଏଠିକୁ ଆସିଛ? କହ!" କିନ୍ତୁ ଶୁକଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ । ସେ ନଗର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଅବାକ୍ ହେଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ପାହାଡ଼ିଆ ପୁନି କହିଲା: "କହ, ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମେ ମୌନ ନା? କେଉଁ କାମରେ ଏଠିକୁ ଆସିଛ? ଚଳନ ବିନା କୌଣସି କାମ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ ।" ସେ ପୁନି କହିଲା: "ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଏହି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ ସଂଯମିତ ଅଟେ । ଯାହାଙ୍କ ବଂଶ ଓ ଚରିତ୍ର ଅଜଣା, ସେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ ନିଷିଦ୍ଧ ।" "ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଛ; ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ । ତୁମର କୁଳ ଓ କାମ୍ୟ କହ; ତାପରେ, ମହାନୁଭାବ, ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଯାଅ ।" ତେବେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ମୁଁ ଯେ କାରଣରେ ଏଠିକୁ ଆସିଥିଲି, ତୁମ ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେହି କାମ ସାର୍ଥକ ହୋଇଗଲା; ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରବେଶ ଅପୂର୍ବ ମିଥିଳା ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲି । ମୋ ମନର ଅବିବେକ ତଥା ମୂଢ଼ତାରୁ ଦୁଇଟି ପର୍ବତ ଅଟି ଏଠିକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଘୁଞ୍ଚି ଆସିଛି ।" "ମୋ ବାପାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୂଢ଼ ହୋଇଛି—ଏଠାରେ ଦୋଷ କାହାର? ଭାଗ୍ୟ ବା ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ପଡ଼ିଛି । ଧନ ଲୋଭରେ ଲୋକ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ; ମୋତେ ଏହା ନାହିଁ, ତଥାପି ମୁଁ ଏଠିକୁ ଆସିଛି, ମନର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ।" "ଯାହାଙ୍କ ଆଶା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ନିରନ୍ତର ଆନନ୍ଦ ଅଟେ—ଯଦି ସେ ମୂଢ଼ତାରେ ଡୁବି ନଯାଏ । ମୋ ଆଶା ନାହିଁ, ତଥାପି ମୁଁ ଏହି ଭ୍ରମ ସାଗରରେ ଡୁବିଛି ।" "ମେରୁ ପର୍ବତ କେଉଁଠି, ମିଥିଳା କେଉଁଠି, ଏଉଁ ଦୂର ଦୂର ମୁଁ ପଦେ ପଦେ କିପରି ଆସିଲି? ମୋ ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ କ'ଣ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଭାଗ୍ୟ ଠକାଇଛି ।" "ଯାହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ଭଲ ବା ଖରାପ, ଦୁଃଖ କି ଆନନ୍ଦ, ସେ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଭାଗ୍ୟାଧୀନ ।" "ଏଠି କୌଣସି ତୀର୍ଥ କି ବେଦ ନାହିଁ—ମୁଁ କାହିଁକି ଏପରି କଷ୍ଟ ନେଲି? ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ ନିଷିଦ୍ଧ, ରାଜାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି ବିଦେହ ।" ଏପରି କହି, ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ । ଦୟାଳୁ ସ୍ୱରରେ ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ: "ମହାନୁଭାବ, ଆପଣ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଯେଉଁଠି ଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯାନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ।" "ମୋ ଦୋଷ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲି । ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଖ୍ଷମା ମୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଶକ୍ତି ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ଏଠି ତୁମ ଦୋଷ କ'ଣ, ଦ୍ୱାରପାଳ? ତୁମେ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ । ଦାସ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।" "ଏଠି ରାଜାଙ୍କ ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲ । ଚୋର ଓ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ସଦା ସଚେତନ ରହିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।" "ଦୋଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋର—ମୁଁ ଏଠିକୁ ଆସିଥିଲି, ଏହା ମୋର ଦୁଷ୍କର୍ମ; ପର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ମୋ ଅପମାନର କାରଣ ।" ତେବେ ଦ୍ୱାରପାଳ ପଚାରିଲା: "ଦ୍ୱିଜ, କ'ଣ ଆନନ୍ଦ, କ'ଣ ଦୁଃଖ, ଯିଏ ଶୁଭ ଚାହେ, ସେ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ? କିଏ ଶତ୍ରୁ, କିଏ ଉପକାରୀ? ଏହି ସବୁ ଆଜି ମୋତେ କହ ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅଟେ; ସମସ୍ତେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଆସକ୍ତ ଓ ନିରାସକ୍ତ; ତାଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ।" "ନିରାସକ୍ତ ତିନି ପ୍ରକାର: ଜ୍ଞାନୀ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ମଧ୍ୟମ; ଆସକ୍ତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ମୂଢ଼ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ।" "ବୁଦ୍ଧି ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଶାସ୍ତ୍ର ଜନିତ ଓ ମନସ୍ଥ ଜନିତ; ଏବଂ ମନସ୍ଥ ବୁଦ୍ଧି ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ।" ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲା: "ବିଦ୍ୱାନ, ଯେପରି ଆପଣ କହିଲେ, ମୁଁ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିଲି ନାହିଁ । ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସବୁ ଏଠିକି ବିସ୍ତୃତ କରି, ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହନ୍ତୁ ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ଏହି ଜଗତରେ ଯିଏ ଆସକ୍ତ, ସେ 'ଆସକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।" "ଧନ, ସନ୍ତାନ, ସ୍ତ୍ରୀ, ସମ୍ମାନ ଓ ବିଜୟ ପାଇଲେ ଓ ନ ପାଇଲେ, ସେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ।" "ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ ଉପାୟ ଖୋଜିବା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା; ଯେ ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦର ବିଘ୍ନ କରେ, ସେ ଶତ୍ରୁ ।" "ଆସକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ମିତ୍ର ସେଉଁଠି, ଯେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି; ଚତୁର୍ ଲୋକେ କେବେ ମୂଢ଼ତାରେ ଡୁବି ନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଭ୍ରମିତ ।" "ଯିଏ ନିରାସକ୍ତ ଓ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକାକୀ ଅଭ୍ୟାସ, ଆତ୍ମ ଚିନ୍ତନ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଚିନ୍ତନରେ ଆନନ୍ଦ ।" "ସମସ୍ତ ଲୋକକଥା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥା ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ; ଶୁଭ ଚାହିଁଥିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ଅଟେ ।" "କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରମାଦ ତାଙ୍କ ନାନା ଶତ୍ରୁ; ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମିତ୍ର ହେଉଛି ସନ୍ତୋଷ—ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ ।" ସୂତ କହିଲେ: ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜନ୍ମା ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନେଇଗଲେ ।