ଏକଥର, ଲୋପାମୁଦ୍ରାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ମହାର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୁମାର ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ କଥା ପଚାରିଲେ। ତାପରେ, ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ସ୍କନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଦାନ, ତୀର୍ଥ ଏବଂ ବ୍ରତର ମହାତ୍ମ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନେକ କଥା କହିଲେ। ସେ ବାରାଣସୀର ମହିମା, ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଗଙ୍ଗାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ବି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଖୁସି ହେଇ, ପୁନି ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ତାରକାସୁଦନ, ଦେବୀ ଭାଗବତର ମହିମା ଶ୍ରବଣ କରିବାର ବିଧିଟି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ସେ କହିଲେ, “ଏହି ଦେବୀ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଯାହାରେ ତିନି ଲୋକର ନିତ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି।” ତେବେ, ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ, “ଶ୍ରୀ ଭାଗବତର ମହିମାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଏ। ସେ ନିତ୍ୟା, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ମୟୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମାତା; ସେଠି ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଛନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ, ଦେବୀ ଭାଗବତ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଅବତାର; ଏହାକୁ ପଢିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ।” ଏହି ସମୟରେ, ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ। ସେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ, ତେଣୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ମନୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଶ୍ରଦ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିନନ୍ତି କଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଏକ କନ୍ୟା ଦିଅନ୍ତୁ, ଏହା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ।” ପୁରୋହିତ ମନରେ ଭାବି, ଯଜ୍ଞରେ ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ; ଏହି ଅନିୟମରୁ ଇଲା ନାମକ ଏକ ଝିଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ଦେଖି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାଭିନ୍ନ ହୃଦୟରେ ପଚାରିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠି ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ଭ୍ରମ କିପରି ହେଲା?” ଏହା ଶୁଣି, ଋଷି ବିଚାର କଲେ ଏବଂ ପୁରୋହିତଙ୍କ ତୃଟି ଜାଣି, ଇଲା ପୁନର୍ବାର ପୁରୁଷ ହେବାକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ। ଋଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନଜର ଆଗରେ ଇଲା ପୁରୁଷ ହେଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜ୍ଞାନର ସମୁଦ୍ର ହେଲେ। ସମୟଅନୁସାରେ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଯୁବା ହେଇ, ଏକ ସିନ୍ଧୁ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଶିକାର ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଏକ ଅରଣ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଘୁରି, ସେ ତାଙ୍କ ସାଥିମାନେ ସହ ବହୁଦୂର ଚାଲିଗଲେ; ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେ ହେମାଦ୍ରି ପାହାଡ଼ ତଳସ୍ଥ ଏକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅପର୍ଣ୍ଣା ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ତେବେ, ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶା କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗିରିଜା ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ଗିରିଶ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ଦେଖି, ତାପସୀ ଋଷିମାନେ ସେଠାରୁ ଚଲି ଵୈକୁଣ୍ଠ ଧାମକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ଏକାନ୍ତ ଚାହିଁ, ଶିବ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ଏହି ଦିନଠାରୁ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରୁଷ ନାରୀ ହେଇଯିବ।” ସେଠାରୁ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୁଷମାନେ ସେଠାକୁ ଏଡ଼ାଇ ଚାଲନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ସେଠି ପ୍ରବେଶ କରି ଏକ ଅତି ରୂପବତୀ ନାରୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମାଦିନୀ ଏବଂ ସାଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ; ତାପରେ ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ଅନେକ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ। ଏକଦିନ, ସେ ବୁଧଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ବୁଧ ସେଉଠି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ରୂପସି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଉନ୍ନତ ଉରସ୍ଥଳୀ ଦେଖିଲେ। ବିମ୍ବ ଫଳ ସଦୃଶ ଓଠ, ବକୁଳ କୁଡ଼ି ସଦୃଶ ଦାନ୍ତ, ଶୋଭାମୟ ମୁହଁ ଏବଂ କମଳ ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ, ମନୋହର ଭୌ ଦେଖି ବୁଧ ଚର୍ମରିତ ହେଲେ। ତିଁଁ ମଧ୍ୟ ବୁଧଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ସେଠି ବୁଧ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ବୁଧ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଦେଲେ, ଯାହାର ନାମ ପୁରୁରବାସ ହେଲା। ଅନେକ ବର୍ଷ ପରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜୀବନ ସ୍ମରଣ କରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ବୁଧଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶାସ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏବଂ ଆଶା ଜଣାଇ, ପୁନଃ ପୁରୁଷ ହେବା ପାଇଁ ଶରଣାଗତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ କଥା ଜାଣି, କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହ ସ୍ତୁତି କଲେ।