ପୁରାଣିକମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତରଧିକାରରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତଥାପି, ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀ ପରି ଯାହାର ନୌକା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଭ୍ରମର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଆଜି ସେ ଏକ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ଅସହାୟ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁ ଝାଡୁଛନ୍ତି; ମାୟାର ଶକ୍ତି ବଡ଼ ଦୁର୍ବଳ, ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟାକୁ ଛାଡିପାରିନାହାନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ଆତ୍ମବିମର୍ଶା କରୁଛନ୍ତି—"ଏହି କିଏ? ମୁଁ କିଏ? କିପରି ଏହି ଭ୍ରମ ହେଉଛି?" ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଏହି ଦେହରେ 'ପିତା' ଓ 'ପୁତ୍ର' ଭାବ ଉପଜିଯାଉଛି। ଏହି ମାୟା ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜାଦୁକରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହି ମାୟାରେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡୁଛନ୍ତି। ସୂତ ମୁନି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ନିIncluding their sovereign, ସମସ୍ତଙ୍କ ମାତୃକାକୁ ନମନ କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରେ, ସୂତ କହିଲେ—ଶୁକଦେବ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ, ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ପିତା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଉଚିତ ଓ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ। "ହେ ପରାଶରପୁତ୍ର, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅଛି; ତେବେ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏକ ସାଧାରଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର, ତଥାପି ଗତ ଜନ୍ମରେ କିଏ ଥିଲି ଜାଣେନି; ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ—ଏହି ଭ୍ରମ ରହିଛି।" "ମନକୁ ଦୃଢ଼ କର, ଜାଗିଉ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିନି, ଏହି ଭ୍ରମର ଜାଳ ବୁଝି, ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କର। ଭୋକ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିବାରଣ ହୁଏ, ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ; ପିପାସା ଜଳ ପିଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ। ନାକ ଗନ୍ଧରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, କାନ ଶୁଣିବାରେ; ଜନାନୀ ଜନାନୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ—ତୁମେ ମୋ ପିତା, ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର, ତେବେ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?" "ଏକଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଅଜୀଗର୍ତା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗୋ-ଧନ ଓ ବଳି ପାଇଁ ବେଚିଦେଇଥିଲେ। ଧନ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ଆନନ୍ଦ ଧନରୁ ମିଳେ; ଯଦି ତୁମେ ଲୋଭରେ ଧନ ଚାହୁଛ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବି?" "ମୋତେ ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, ତୁମେ ଭାଗ୍ୟର ଜ୍ଞାନୀ; ଯେପରି ମୁଁ ଜନ୍ମ ଭୟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିବି। ଏହି କର୍ମ ମୟ ଜଗତରେ ମାନବ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ; ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋଟିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନିଅତି ଦୁର୍ଲଭ।" "ମୋ ମନରୁ 'ମୁଁ ବାନ୍ଧା' ଭାବ ଯାଉନାହିଁ; ଏହା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଲଗିଛି, ଲୋକ ରୁଚିର ଜାଳରେ ବଢ଼ିଯାଉଛି।" ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ଅସୀମ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଶୁକ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଚତୁର୍ଥାଶ୍ରମରେ ଲଗିଥିଲେ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—"ହେ ପୁତ୍ର, ମୋ ତିଆରି କରା Bhāgavata ପୁରାଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କର; ଏହା ଶୁଭ, ଏବଂ ଅତି ଲମ୍ବା ନୁହେଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ବେଦ ସମାନ ମାନନ୍ତି।" "ଏହି ପୁରାଣରେ ଦ୍ୱାଦଶ ସଂହିତା ଅଛି ଓ ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣର ଶକ୍ତି; ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଳଙ୍କାର।" "ଏହି Bhāgavata କେବଳ ଶୁଣିଲେ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରକୃତ ଅବବୋଧ ଉପଜିଥାଏ; ତେଣୁ, ଏହାକୁ ପଢ଼, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।" "ବଣ୍ୟାନ ପତ୍ରରେ ଶିଶୁ ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯେଉଁଥିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯଦିଓ ମୁଁ ଚେତନ ଆତ୍ମା।" "କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, କେଉଁ ଜଣେ ଦ୍ୱାରା, କେଉଁ ସାଧନାରେ ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜାଣିପାରିଛି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦ, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲି।" ଏହି ସମୟରେ, ଦେବୀ ଅର୍ଧଶ୍ଲୋକରେ ଏକ ମହାର୍ଥ କଥା କହିଲେ—"ଏହା ସମସ୍ତ ମୁଁ ନିଜେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନିତ୍ୟ ନାହିଁ।" ଏହି କଥାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ; ସେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ—"କେଉଁ ଜଣେ ଏହି ସତ୍ୟ ବାକ୍ୟ କହିଛନ୍ତି?" ଏବଂ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଥିଲେ। "ମୁଁ କିପରି ଜାଣିପାରିବି କିଏ କହିବେ—କଥାକୁ କହିବାରେ କି ଏହି ନାରୀ, ପୁରୁଷ, କିମ୍ବା ଉଭୟ ନୁହେଁ?" ଏପରି ଚିନ୍ତା ଦେଉଥିବା ସମୟରେ, Bhāgavata ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଲଗି ରହିଲା। ପୁନିପୁନି, ଏହି ଉପରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ବଣ୍ୟାନ ପତ୍ରରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ଚିନ୍ତାରେ ଲଗି ଥିଲେ। ତାପରେ, ଶାନ୍ତ ଦେବୀ ଚାରି ଭୁଜାରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ମାଳା ଧରି, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ସହିତ, ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ ପାର୍ଷଦମାନେ ସହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶୁଭ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଦେଇ, ଅପାର ଦୀପ୍ତିରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସୂତ କହିଲେ—ଏହିପରି ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲୋଟସ୍-ନେତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏହି ଜଳରେ ଅଶ୍ରୟ ନଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ପ୍ରେମ, ସମୃଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଖ୍ୟାତି, ସ୍ମୃତି, ଧୃତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ, ସ୍ଵଧା, ସ୍ଵାହା, ଭୋକ, ନିଦ୍ରା, କରୁଣା, ଚଳନ— ସନ୍ତୋଷ, ପୋଷଣ, କ୍ଷମା, ଲଜ୍ଜା, ଆଉ ହାଉଇ, ଅଲସ୍ୟ—ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଧରି, ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ଓ ପାଳାଶ ଫୁଲର ମାଳା, ମୁକ୍ତା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଦେବୀ ଓ ପାର୍ଷଦମାନେ ଏକା ଜଳ ସମୁଦ୍ରରେ ଦେଖି, ହୃଦୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଖି ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ—"ଏହି ସମସ୍ତ ନାରୀ କେଉଁଠୁ ଉପଜିଲେ? ମୁଁ କିପରି ବଣ୍ୟାନ ପତ୍ରରେ ଶିଶୁ ରୂପରେ ଶୟନ କରୁଛି?" "ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏକା ସମୁଦ୍ରରେ ବଣ୍ୟାନ ଗଛ କିପରି ଉପଜିଲା? କେଉଁ ଜଣେ ମୋତେ ଏଠି ରଖିଛନ୍ତି, ଶୁଭ ଶିଶୁ ରୂପ ଦେଇଛନ୍ତି?" "ଏହି ମୋ ମାତା କି? କିମ୍ବା ଅସମ୍ଭବ ମାୟା? କେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, କିପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ?" "ମୁଁ କି କହିବି? କି ଯିବି? କିମ୍ବା ନିର୍ବିକାର ଶିଶୁ ଭାବରେ ରହିବି, ସଚେତନ ଓ ଜାଗୃତ ରହିବି?" ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇ ବଣ୍ୟାନ ପତ୍ରରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେବୀ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟରେ କହିଲେ—"ହେ ବିଷ୍ଣୁ, କାହିଁକି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଉଛ?