ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ମୂର୍ଖ ଜଣେ ନିଜର ଶୟନ ଶାନ୍ତିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ଭାଗ୍ୟର ମୋହେ ପଡି ସେ ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବିପରୀତରେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତନ ଉପରେ ବ୍ୟାସ ଓ ଶୁକଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏପରି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବ୍ୟାସ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଆବୃତ ହେଲେ, କ’ଣ କରିବେ ନିଷ୍ଚିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଦୃଃଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ଦୁଇ ଚକୁରୁ ବହୁଥିଲା, ଶରୀର କମ୍ପିଥିଲା ଏବଂ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ଶୁକଦେବ ବିସ୍ମୟଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ହା, ଏହି ମାୟାର ଶକ୍ତି କେତେ ଭୟଙ୍କର! ଏହି ମାୟା ଏପରି ଏକ ଶକ୍ତି ଯାହା ବେଦାନ୍ତକାରୀ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ବେଦବିଦ୍ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେଉଛି! ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ଏହି ମାୟା କ’ଣ, କିମ୍ବା ଏହି ବେଶ୍ ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ ଶକ୍ତି କିପରି, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହେଉଛନ୍ତି। ପୁରାଣ କଥାକୁ କହିଥିବା, ଭାରତ ରଚିଥିବା, ବେଦ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୋହରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏହି ଜଗତ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ—ତେଣୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ କଥା କଣ! ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି ଯିଏ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ଯାହାର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଦିନ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ? ଦେଖ, କେଉଁ ଶକ୍ତି, କେଉଁ ପ୍ରଭାବ ଏହି ଦେବୀ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି! ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ। ପୁରାଣକାରମାନେ କହନ୍ତି ବ୍ୟାସ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭାସୁଦେବ ଭାଣ୍ଡର ଭାଙ୍ଗିଥିବା ବଣିକ ଭଳି ମୋହ ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଆଜି ସେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭଳି ଅସହାୟ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଛନ୍ତି; ଏହି ମାୟାର ଶକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। “ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ନିର୍ମିତ, ତଥାପି ‘ପିତା’ ଓ ‘ପୁତ୍ର’ ବୋଧ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା? କିଏ ମୁଁ, କିଏ ଏହି, କ’ଣ ଏହା, କ’ଣ ଏହି ମୋହ? ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ମାୟା ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେ ମାୟାବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିରେ ମୋହିତ; ଏହି ଦ୍ୱିଜ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଏହିରେ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି।" ଏପରି କଥା କହି, ଶୁକଦେବ ମନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ—ଯିଏ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ମାତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱାମିନୀ। ଏବେ ଶୁକଦେବ ତାଙ୍କର ପିତା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଦୁଃଖ ସାଗରରେ ଡୁବିଥିଲେ, ନ୍ୟାୟ ଓ ଶୁଭ ଭରା କଥା କହିଲେ, “ହେ ପରାଶରପୁତ୍ର, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏପରି ତଥ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷମାନେ ଭଳି କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି? ଆଜି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ପୁତ୍ର, କିନ୍ତୁ ଗତଜନ୍ମରେ କିଏ ଥିଲି ଜାଣେନାହିଁ; କିଏ ମୁଁ, କିଏ ଆପଣ—ଏହି ମୋହ ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ଏହି ମୋହଜାଳ ବୋଧ କରି, ବିଷାଦ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତୁ। ଭୋକ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିବୃତି ହୁଏ, ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ; ପିପାସା ଜଳ ପାନ କଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ। ଘ୍ରାଣ ଗନ୍ଧରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, କାନ ଶବ୍ଦରେ; ନାରୀ ନାରୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ—ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ଏହି ଲୋକରେ ମାନବ ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ତାହାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ମୋ ମନରୁ ‘ମୁଁ ବନ୍ଧନରେ ଅଛି’ ବୋଧ କଦାଚିତ୍ ଯାଉନାହିଁ; ଏହି ମୋହ ଜାଳରେ ଏହା ଅତି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଯାଇଛି। ଆପଣ ଯେତେ ଜ୍ଞାନୀ, ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜନ୍ମଭୟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି। ଏପରି ଅନନ୍ତ ଧୀ ଶୁକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଚତୁର୍ଥାଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବିରକ୍ତ ଶୁକଙ୍କୁ ବ୍ୟାସ କହିଲେ, “ହେ ପୁତ୍ର, ମୋତେ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏହି ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କର; ଏହା ଶୁଭ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ବେଦସମାନ ପୁରାଣ ମାନ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଭାଗବତରେ ବାରଟି ସଂହିତା ଅଛି ଓ ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ; ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପୁରାଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଳଙ୍କାର। ଏହି ଭାଗବତ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ଅସତ୍ୟ-ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ପାଠ କର। ଏହି ଭାଗବତ ପାଠ କରିବା ସମୟରେ ବ୍ୟାସ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ଏହି ଶିଶୁ ରୂପରେ ବଟବୃକ୍ଷ ପତ୍ରରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେମିତି ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ତିଆରି ହେଲି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମା?” କିପାଇଁ, କିଏ, କିପରି ମୁଁ ଏହି ସବୁ ଜାଣିଲି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତେବେ ଦେବୀ ଅର୍ଧଶ୍ଲୋକରେ ଏପରି ଅର୍ଥ ଦେଲେ: “ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ ନିଜେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିରନ୍ତନ ନାହିଁ।” ଏହି ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁ ମନରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ, “କିଏ ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ?” ଏବଂ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। କିପରି ମୁଁ ଏହି କଥା କହିବାକୁ ଯିଏ, ସେ ନାରୀ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ଉଭୟନୁହେଁ—ଏହି କଥା ଜାଣିପାରିବି? ଏପରି ଚିନ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏବଂ ଭାଗବତ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିଲେ। ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ସେ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ; ବଟପତ୍ରରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଦେବୀ ଚାରି ହସ୍ତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରି, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଶୋଭିତ, ସ୍ୱରୂପ ସମାନ ସଖୀମାନେ ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମୃଦୁ ହାସ୍ୟରେ ଶୁଭ ମୁଖମଣ୍ଡଳା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ସେଠାରେ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ। ଏପରି ଦେଖି, କମଳାକ୍ଷ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ନିରାଧାର ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ବିସ୍ମୟ ଚିତ୍ତ ହେଲେ।